sînema Amûdê
Şewata
Sînema Amûdê
13.11.1960
sînema Amûdê
Doseya Sînema Amûdê www.amude.com

Şahida "Şewitandina Snema Amd" Pra Siltan ya Qirqat:

"XWED ROJN WISA BI SER GURN IYA VE J NEYINE....!"

Salih Kevirbir - Bochum/Elmanya



"...Zarok ji bo Cezayir bn snem. Ji bo piştevaniya serxwebna Cezayir. Li dibistanan mamosteyan bi dar zor zarok şandin snemay, da ku li w flm binrin. Nav film "Cermet nisif el-Leyl", ango "Cermeya nv şev" b. Paş nav w kirin "Semaya nv şev". Flm bi ereb b, qaşo şoreşa Cezair nşan dida. L tiştek ku şoreş nşan bide, tune b. Flmek beraday b!
"Ez w ax 14-15e sal bm. Ez m snemay, l ne ji bo ku temaşey filmî bikim. Ez ji bo biray xwe bm. Min digot "ew bik e d di nava lingan de here...!". Ez cranek me n." Biray w j t de b. "Snema ps b. Em n, me ew ann dev der me j re du kevir dann ser hev me got "ji xwe re li film temaşe bike." Ez j dim hndir derdiketim dev snem. Hndir snemay germ nexweş b. Hew me dt, ku agir p ket! Min bi dest biray xwe girt em derketin. şewat ji pş dest p kirib. Wek tu dizan, perde bi xwe sip bû. Me dt, ji nişka ve perdeya fqsip sor b. Ronahiya agir hat. Me li pişt xwe ner, me dt agir ji odeya ku makne t de dixebite, derketiye. Em z derketin. L pişt derketina me, em bi bobelata hey hisiyan. Gava ku agir vemir, çendek hatin derxistin. W roja reş giran, li dora 180 zarok ji ber pîzotn agir dmana w can dan....!".


Bel, wisa dibje Silman Hec Hisn Hec Berko. Silman Hac Hisn, yek ji şahidn "Şewata Snema Amd" ye. endek ber li bajaroka Haltern, ku bi ser Recklinghausena Elmanyay ye, em bn mvan w. Di rastiya xwe de, ez mvan kur w, ango mvan heval xwe Srwan Hec Berko bm. Ev yek j b sedem ku ez kesek wek w binasim gelek tiştn hja j hn bibim.

Ji z de, min dixwest ku li ser "Şewata Snema Amd" tiştek binivsm. Ev mvandar b sedem, ku ez v xwesteka xwe pk bnim. Di wan rojn ku em mvan malbata Berkoyan bn, sda min xebit. Ji ber ku wan rojan, dayka Fehma Ysiv, "Pra Siltan", ji Amda rengn hewqas j dilşewat hatib li Elmanyaya xopan bb mvan. Ev yek ji bo min fersendeke giring b. Fehma Ysiv dayika dost min Srwan Hec Berko ye.

Me zend bendn xwe badan, mil kta hev di rojeke xweş geş de pirsn xwe arastey Pra Siltan kirin. Carinan bi laqird, carinan j bi kişandina kesern kr, pirsn me bersivandin. Ew bi xwe drokeke zind b. Li gel ku temen w zdetir 80ê b j, byern 50-60 sal ber awa ku ro qewimbin, dihatin bra w ji bo me vedigotin.

"...W roja reş giran, li dora 180 zarok, ji ber pîzotn agir dmana w can dan....!".

Ev gotina ku me ji dev zav w Silman Hec Hisn li destpka v nivsar pşkş we kirib, her di bra min de b. Min dizanib ku pwst e Pra Siltan behsa v bobelatê bike. Behs kir j. L werin bala xwe bidin, ku w ne ten ji me re behsa "Şewata Snema Amd" kir. Em bi saya v gotbj p hesiyan, ku "şewata Snema Amd" şewata duyem e. Li gor gotina Pra Siltan, Amd 60-65 sal ber, ji hla artşa Fransiyan ve serdanp hatiye şewitandin. Ango li gor w "Şewata yekem a Amd" h di zarokatiya w de pk hatiye.

Pişt xweşbjeke germ end gotin galegal n li ser hatina w ya Elmanyay, derbar "şewata yekem a Amd" "şewata Snema Amd" me pirs, Pra Siltan bersivand....

******

Pra Siltan, xweşikahiya ku tu li Amd dibn, tu li vir dibn gelo?
Ka min xweşikahiya i li vir dtiye, lo..!?


Salih Kevirbir Pra Siltan
(Wne: S. H. Berko/amude.com)
Te li Amd i dtiye?
Min li Amd dar daristan dtine. Cran li w der xweş e. Em her diin cem hev...

Tu briya i dik li Amd?
Ez briya zarokn xwe dikim...

Ew civatn li Amd xweş bn, ne wilo?
Er elhemd lilah, pnc-şeş zarokn min li wir in. Ne yek dudu ne.

Ten şeş...?
şeş lawik du keikn min j hene...

Pr ev bn heşt heb?
Er, elhemd lilah! (Kea xwe Fehma Ysiv nşan dide) Ha ev j neh.

Hem neh heb in?
Yek j li Şam ye...

Bn deh zarok....
(Dikene) ar keik şeş lawikn min hene. Er weleh, elhemd lilah..!

Civatn ber mane li gor te? Ew civatn bst sal ber, s sal ber?
Nexr kur min! Her kes li mala xwe ye. Bes gava em li malek digihêjin hev, kfa me t. Em aya xwe vedixwin, ji xwe re diştexilin, henek menekan dikin hew...

Ew civatn ber, tu dibj ro nemane?
Na!

Wek t zann, ber il salan li Amd şewateke mezin pk hat. Snema Amd şewit. L ew şewata duyem b. Em piştre ji te bixwazin ku tu behsa w bik. L şewateke ber j hebye. Beriya v hevpeyvn te ji me re behs kir. Ya ber dema pk hatiye, tu hn zarok by. Gelo awa behsa "şewitandina Amd" dikirin. i bb sedem ku fransiyan Amd şewitandib?
Er er! W ax me digot "Şer Weten" (şer Rizgariy). W gav hizb bbn. Hinek ji kurmancan bne algir Fransa, algirn filehan hinek j man. Kurmancn ku bbn algir Fransiyan Kurmancn ku li dij wan derdiketin, li hev xistin. Gelek ji hev kuştin. B sibe, em i bibnin!? Teyareyn ejnebiyan (Fransa) girtin ser Amd. Ew ku dil wan xwest, l xistin. Amd reviyan, n Tirkiy. Esker tirk j ew nehewandin. Tivingn wan ji sty wan girtin bera wan dan. Ji w der j ber xwe dan "iyay Şingal". Ew misilman bn. Melek lo bi xwe re birin, bi r de kuştin. Yek file b, j re digotin Melek lo, ew birin kuştin.

W ax tu end sal by?
(Dsa Fehma Ysiv destnşan dike) W sal min bav van kir, ez hatim cem bav van.

Niha tu end sal yî?
Ez i dizanim? 77-78, belk bbim 80 sal j. Baş nizanim.

Em dsa vegerin wan rojan...
Er, bi ser bav min te, car Mala Xelo, Ap Heso Mala Deqoriyan kişandin kişandin talan kirin tiştn wan birin agir bi Amd xistin. car Amd şewit. Pişt ku dinya hinek sazkar b, ji n ve vegeriyan xaniyn xwe ava kirin l rniştin.

T bra te gava ku snor tune bn her kes di dihat?
Hiddn Tirkiyey? Tişt ez dizanim, her her xeta hidd heb...

L wek ro ne zor b, ne wisa? Xelk diûn dihatin gelo?
Er, er! Xelk dihatin din, tiştn wilo tune bn.

Ji malbata we re, ji eşra we re i t gotin. Hn ji i eşr ne?
Qirqat.... Ez Qirqat me, l Bka Berkoyiyan me. Berkoy j, bi esl xwe Deqor ne.

Hn Qirqat ne? Li aliy Serxet j Qirqat hene.
Er, vga j li Serxet hene. Gundek Omeriyan. Er Omer ne Qirqat.

Hn wek Qirqat tne nasn, l eşra we?
"Mele Ehmed" dibjin ji me re...

Ji we re dibjin "Mele Ehmed"?
Er. Du qeble ne. Yek Mele Ehmed, yek j Mele Hesen, kurmam hev in.

V gav nasn we li aliy Tirkiy hene?
Ez ji kû nas bikim. Hebin j, ez nizanim....

Hene yan...
Hene, ez nas nakim. Ew j ketine veledan. ne zmr mizmr wan. Hene awa tune ne....

Ez dixwazim em werin ser meseleya şewitandina Snema Amd. W roj hn awa p hisiyan. awa b? Hn li mal rniştibn an li dev der rniştibn, awa b. Ew dem awa t bra we?
Me pal dab. Em li derve, li ser xaniyan radizan. Em n w şev ketibn hndir mal. Lawik min ser dest min b. şerf Hisnn bn. Min dt hat. Min pirs: "i bye, lawo?" Got: "Tew diya me raketiye!" Min got: "i ye, kuro?" Got: "Rabe agir bi snem ket." Min got: "Baş b agir bi snem ket. Xwed bike snema here venegere. Ma i ye her roj du roj snema?" Got: "Ke zarok giş şewitn, law ap El şewit, Ezz Ciro şewit." Got: "Xelk gişt şewitn." d bb heşir. Xew bi av kes neket. B girn qjn. Yn me hem j filitn. Hinek ling mingn wan şewitn, hevqas. Xelas bn elhemd lillah.

end kes?
Ji mala Hec Berko em end mal bin, xelas bn...

Digotin end kes mirine t de?
W, gelek mirin lawo...!

Digotin end kes mirine?
Qeder 180 zarok an şewitn bn qirik an j fetisn...

Tu nav endan dizan?
Weleh ez nav yek j nizanim...

Ha?
Na w, ma ez ji kû nav wan dizanim!?

Er em bjin şewitn, keng cenaz wan hildan?
Cenaz wan avtin camiy sibeh xelk n ku zarokn xwe nas bikin. Hem şewitbn.

Ew roj awa b? Tu dikar hinek behsa w roj bik?
Welleh ez nizanim. Ma qey t gotin? Min dt, l ez nizanim bibjim. Payz b. Wext medres b. Em n ketibn hndir. car xelk ketin hndir cenazeyn xwe kişandin. Ya Star! heta du rojan. Mal hebn ku dudu n, mal hebn ku sis n, mal hebn ku yek . Hema blome be, tişt bi ser xelk hatib. Mihemed Ax, law Sed Axay Daqor, w gav li qehw b. Dibjin: "Weleh agir bi snem ket." Ew dibeze t. Kurek w heb. Dibje: "Welleh ew j ye." Lawik w di r de t pşiya w dibje "Yabo vegere, va ez hatim, ez reviyam." Ew ji lawik xwe re dibje: "Kur min, zarok xortn Amd giş wek te ne."

Hem zarok bn, ne wisa?
Er, giş zarok bn Dibje: "Giş wek te ne." Ew zarokn li nava snem, car dido dido, sis sis dixe bin engn xwe, xelas dike. Du derban tne, derba sisyan ew hesin dib hir bi ser wan de t xwar. Yn may hem difetisin dişewitn. Blome be! Tişt bi ser xelk hat, bila ney ser gur iyan j....!
Roja din li Amd şn b. Kes zarokn xwe nas nedikirin. Hinekan kiras wan mab, hinekan dirann wan mabn. hinek j nehatin nas kirin hama gotin "ev in". Yek digot "ev y min e", yek din digot "na, y min e". Zarokn ku nehatin naskirin, bi hev re veşartin. Ziyaret qebra wan cuda ye. Her du lawn Hem, neviyn Silman, j bi hev re veşartin.

Ji ber v şewat kesek hate girtin an na? Wek scdar v karesat ceza li kes birn gelo?
Bel, end kes girtin. Ew avtin girtgeh. Nzk salek t de man. Diyar b ku ne sc wan b.

Agir ji ber berq elektrk derketib, ne wisa?
Er ji ber elektrk b. L dibjin dibe ku bi zanebn derxistibin, da ku zarokn xelk bişewitnin. L ez bi xwe bawer nakim. Hndir w kevin b ji bo dekor ewal bi kar anbn hem yax petrol b, lewre agir z bi wan ket. Zarok li hev siksikne piraniya wan fetisne. Ji ber ku r nedidan hev da ku birevin. Deriy snem j nv vedib nv venedib.

Piştre dibjin ku snema hate girtin. Gelo z veb?
Hatin girtin, pişt end salan ji n ve li ciheke din kirin.

Snema ji bo Amdiyan tiştek nebaş e, na wisa?
Tiştek pir ps e. Kesn navsere nain. L kesn ciwan dsa j diin.

Em dikarin bibjin di her malek de bi kmas miriyek snemay heye?
Tu mal j xelas nebn. Heger ji malek mir tune bin j, miheqeq birndarn wan hebne.

Ji mala we?
Pismam me Dr. Sededn dest w şewit. Dawd, Fad zarokn Hemd xesarn giran dtin.

Ji bo gotbja me bi te re kir, mala te ava Pra Siltan...
Xwed te bihle law min! Reb Alemn tu caran qiyameteke wisa bi ser kur camran ve neyne, nşelah...

18ê Tebax, 2002


   veger rûpela destpêkê
  Salihê Kevirbirî









"Reb Alemn tu caran qiyameteke wisa bi ser kur camran ve neyne nşelah... "