www.evarbash.com - malpera sdwergirtin vedtina asoyn speh yn and wjeya kurd
17.03.2003 - 11:30

LI PAŞ HEFT DERIYN HESIN

Cîhan Roj*
rcihan@nefel.com

KJAN ZIMAN?

Di gotegot rokan de forma weke "Li paş heft deriyn hesin" destpdike di xwe de xem, ş, near, hv hewln tkoşn dihewne; ev, derbirna kareseta nirxn dilgirt ye, carna bedewek e xwe ji dwan diparze, carna egtek e ji dunya tar hewl dide ku derbikeve dunya ron, carna evnek e bi birn e, carna j hviya her mezin e ku di kesayetiyan de bi gewde dibe.
Ev form derbirn li deriy odeya ziman me vedibe ku di odey de her pirsek weke kilta dehan odeyan e; ro ro di derbar ziman de gelek kesn dilbaz , xwed derbirna xweş bedew nivsan ldikin, bala me vedikişnin ser ş birnan; wext e , ev kesn pispor xwed diln nerm div carna riya xwe bi ser v r bixin. L ji berku bi hişmendiyek gelemper "tevah" nay fikirn sedem hin rast di siya dabaş gengşiyn rojane de dimnin. Ev j bi xwe re bmoral bhntengiy tne. Pş li pirsan nay vekirin. Ku di warek de em bi ser neketibin ji bo me d dawiya dunyay ye! Ji van nziktdaynn yekpars j yek j ev e ku t gotin ziman kurd qels e. Dsa ji ber v qelsiy ye ku evqas nivskar helbestvan dertn ser dik..!
Pş em destnşan bikin b kjan ziman qels e; ku mebest j kmaniya peyvan be rast e. Dsa di war teknk zanyariy de (ji ber sedemn diyar)ziman li paş maye. Bi bawer im mebest j ziman wjey ye.
Baş e; ez hema derdikim ku ez ne di w baweriy de me ku ji ber qelsiya ziman e ku evqas nivskar hwd dertn ser dik, berevaj v ji ber xurtiya ziman e ku bi kedeke evqas km bi tiral bi nav berhemn wjey evqas berhem tne afirandin. Li vir xal bi xal em d hinek mnak rabixin end tiştan bi br bixin:
1. Kilaskn kurd mnakn her li ber av in ku ziman kurd ji bo wjeyek xurt weke robarek e.
2. Dsa folklora kurd mnaka d ye; Mem Alan (ne Mem Zn) dastann Homeros bidin berhev..! T gotin ku dastann Homeros bingeh in ji bo wjeya Ewropa. Gelo Mem Alan berhemeke bi nglz bya d wan li paş heft deriyn hesin bya? Na. Bersiv na be w ax em hew bi pşdena ziman nglz ve gir bidin? Bi tena ser xwe ev j "Na" ye. Li vir meseleya "desthilatdariy" dert.
3. Yaşar Kemal kesek bi esl xwe kurd e. ro li dunyay t nasn. Bi tirk dinivsne. Pirs, ev ji xurtiya ziman tirk ye bi ten? "Na". Bel peyv bi tirk ne. Gelek kes dibjin rastiya v j ev e ku hma, form, wate haveyn "ziman" nivskar ziman kurd ye. Raste rast t gotin ku ew xwe bi Evdal zeynik "xwed" dike.
4. Dsa helbestvanek tirk bi nav Nazim Hkmet heye. Di wexta w de rewşa wjeya bi tirk ne ew rewş bye ku gelek pşdeketbye. L ro ro helbestvan navbor bi navudeng e di heman dem de bye pşeng helbesta tirk. Dixwazim bibjim ku rewşa helbestvan bixwe j hmanek e ji bo serkeftin. Hkmet tiştn nivsiye jiyaye j. Bi ziman rojane nivsiye. Dsa ro ro kes ji berhemn Sartre btir tewra w ya li hember zordariy bibrtnin. (Ji v hl ve şens helbestvan nivskar kurd km b an j tuneb; hem kober in. Ne di nav sikakn xwe de ne.)
5. Me div em li ser hişmendiya civak tkiliya bi ziman re kr bifikirin. Civak her ku pşde die ziman j şax vedide. Zanngeh, sazgeh dezgeh girng in. Hebna vana j ne bes e. Bi civakeke modern re zimaneke modern , wjeyek modern bi c dibe. Li derudor ro ro gelek dewlet hene ji berku civak ne demokratk in lewre di war wjey de tu gavn berbiav neavitine. (Li vir tewra roava ya li hember rohilat j sedemek e, ew hertim tişta ne li gor xwe diavjin nav heriy.)
6. Ne hewceye ku em bibjin ji al giramer ve avaniy ve bes xwe zimaneke berfireh e. Tewange ye. Li ciyek weke Mezopotamya ber l fireh bye. Derfetn zimann d j j re bye şensek. Li vir dimne ziman wjey. Li vir em careke d berhemn rs bi br bixin. Tkiliyek heye ji v hl ve di navbera ziman rs kurd de ew j ev e ku t gotin ji al zargotin ve btir ji stranan ve ziman rs j xwed derfetn berfireh e.
7. Em dikarin bibjin ziman nivskar qels e. Em nikarin qelsiya nivskar weke qelsiya ziman kurd binavbikin. Jixwe nivskar ew kes e ku ji nve wate li peyv bar dike, rtmek n l bar dike. Dinexşne. Estetze dike. Jenga li ser peyv paqij dike. Ev feraset gere bi nivskar re hebe. "Tu zimanek negihiştiye b kmaniy; ziman her serkeft her titş , hertim bi heman alavan, tiştn dişibin hev j bi riyn dişibin hev re w derbibe; bi nav nediyariy i hebe d bte aqvtin ji w zimani helbest be i nivsn d be, rast be, bedew be, raman be, hest be, bes derbirna vana gişkan e ziman"(Dilbilim ve gstergebilim kuramlar, Mehmet Rifat,Yazko.)

HEST RAMAN

Em kurd bi dil xwe difikirin! Heya yekser beramber di navbera hiş dil de pkney w niyeta me ya her zelal bibe sedema bmoraliy.
Ev krah dilzziya dil nirxeke bi rmet e. L carna li pş hin pşketinan dibe asteng. Ev di rexney de astengiyek mezin e. Em ketine rewşeke wan ku beriya em rexne li nivskarek bigirin, li ku ye em lborna xwe j dixwazin.
Dsa ku yek rexne li yek digire k d weke dwek ji xewna hezarsal hşar bibe; ez bi reben im , radihje kevir daran, humehum gumeguma w / ol iyayan hiltne ro teknk derfet dide ku em xwe bigihnin her parey. Ji sedemn derbirna me ya ne serkeft j yek j ev e ku em bi "ez" "tu" yan her titş areser dikin!

CTIN

Taybetiyek civaka me ya dema nz e. H j bi me re maye. Me titştek di derbar cran xwe de dibihst di dewsa ku em areseriy j re bibnin me ew bi rojan dict.
"Pşeroj" "paşeroj" j b ev mesele. Eman ha hun areseriy j re nebnin! Bi sedan peyv hatin kirin. De ji kerema xwe re bila kurmancaxv dev ji herduyan j beredin ji "Soran" werbigirin

KED

Aragon: "roka helbest, dibje, roka karkeriya w ye." Tiştek ku em gelek p biyanin j ked e. Sedema serneketina di berheman de beriya ziman tiştn d ev e. Hem nivskar tiral e hem j xwendevan(Aniha xwendevan j bi gelemper nivskar in. Sosret e ku carna hin helbest bi nivskaran j giran t. Ew nivskar di dewsa ku lbikole, ked bide riya her asan hildibijre, "Helbest giran e"!)

NIRXANDIN

Em kurd di dewsa ku li rastiya xwe bifikirin li gor rastiya xwe tevbigerin, berheman binirxnin dikevin nav şaşitiyek, berhemn xwe li gor xeyaln xwe dinirxnin. Xeyaln me j bi wjeya biyan germ bne.
Beled, moral romantzm ji bo me girng in. Bi şert ku em rastiyn xwe asta xwe, kmaniyn xwe xwe nirxn xwe veneşrin. Ango em nebin "heyran xwe"!

DERNIYA KESAN

Li r ye ku gava kes radihjin pns mebesta wan ev mebest e ku tişta her baş biafirnin. T gotin her sedsal ji bo ku end kesn navdar biafirne bi sedan kesan xerc dike. Bel rastiya v heye. Dsa hin caran beşek ji dem di şexsiyetek de an j di berhemn w/w de(carna dibe ku berhem bi tra xwe ne serkeft be j)t derkirin.
Rewşa chan j li ber av e. Ji al wjey ve j chan pik bye. ro ro kesek "navdar" dert berhemek diafirne salek "xwendevan" hewcedariya xwe ya wjey bi w behrem tr dike..!

PIRSEK

Di wjey de pirsek bingehn heye ew j ev e:"Ez ji bo k dinivisnim? "!Herku em bixwazin ji bo hem chan binivisnin j dawiya daw hin kes ji berhemn me hez dikin hin j h hez nakin. Carna d hezkiriyn me gelek km bin! Ev bi ten ne ji kmaniya berhema me ye..!
Gelş e, li hlek rewşenbr piraniya xwendevann kurd li derve ne li benda berhemn weke berhemn neteweyn d ne. Berhemn wan bi jiyana takekes snorkirne bi piran. Li hla d j bi gelemper civak.
Li tirkiy ku berhema we bi hişmendiya tirk nehatibe nivsn ne pkan e ku berhema we bte xwendin! Li vir tiştek dimne li pş we ew j ev e ku hun tu gav paşve neavjin helbet d roj b xwendevann ji dibistann kurd dertn berhema we bixwnnin binirxnin.

SIYASET WJE

Taybetiyek siyaset ye ku dixwaze hem tişt weke alav di dest de be.Ji bo desthilatdariy lezek p re ye. Wje weke her tişt ji al dem ve j snoran nasnake.
Rast e wjevan hertim dijber e. Hest, wjdan li pş her tişt ye. L tirsek bi ser gelek kesan ketiye ku snoran ji xwe re ava dikin. Di rastiy de wje siyaset ji hevudu ewqas ne dr in. Siyaset j kesayetiyan diafirne dawiya daw wje bi wan kesayetiyan re mijl e erawa wje j kesayetiyan diafirne. Hun li kjan kovara kurd dinihrin weke ,"KOVAREKE WJEY, SERBIXWE" destpdike. De ja...! Rast e crbecr berhem t de c didin xwe l ev nay v watey ku kovar b armanceke siyas and derbe.
Carna hin kesn ku bi dev her her dixwazin wjevan serbixwe bin hun dinihrin siyaseta her mezin dikin. Carna j j berhemn wjey tne nirxandin , qaşo, rasterast dest bi gefan t kirin..! Ev bi derniy ve j girday ye. Wext em basa xwe an j civaka xwe dikin tirsek bi ser me dikeve; gelo tişta min nivis wjey ye an na..! Ev di berhem nirxandinan de xwe dide der!
Ev e, şereke dsa r dide ( ji bo me baş be j ne baş be j )dawiya daw d karesat bte jiyn, nsan bimirin, agir bi her dever bikeveMa ne gere aniha kovar weşann me bi berhemn derbar v şer dagirtbana? Ka hest kr? Ka pşniyar şroveyn me ku r li siyasetmedaran vebike. Ka dil me ku bikele daku berhemn serkeft j dern bibin kilaskNa birawo nenivisnin, heya niha kesn dimirin ji "wan" bn lewre j ne xema we b. Vca j ji yn "d" ne ja j yn d bila nenivisnin Jixwe yn biyan heruher Vetnam nivsn(ne tiştek şaş e j) l tucar Helebe hs nekirin Azneyek faşzm ye,kes p li ser hevudu dikin daku derenceyek ber bi jor ve bimeşin! Carna hin rexne v nziktdayna reş bi br dixin. Ma gelo d dunya hilweşe ger em tiştek binirxnin kmaniyan bibjin. Filan an j bvan tişta w/ j baş e..!

PEYVN MITRIB!

Di zimanan de hinek peyv hene ku dişibin jiyana mitribiy. Ew herku bi kesan xweş neyn j di nav xwe de bi coş dilxweş in. Pirsgirk ne ya wan e. Ew nsanet dilsoz bi me re nn e ku em hla wan ya xweş binasin. Basa wan peyvan dikim ku di her ziman de c wergirtine tu snor zagonan nasnakin.

XWEŞ GEŞ

ro bi tev kmaniyan bi dehan berhem der diin. Di berheman de gelek derbirnn hja j hene. L hin kes bi derniya weke berhema min baş nehat xwendin tengezar dibin. "Li xweşiy yn j weke tgiştin bi tmek şertan ve girday ye.Dixwazim bibjim li xweşiy yn kar tore, hişmend perwerdehiy ye."(Şiir sanat, varlk yayinlari,Yaşar Nab)
Ku rewşa kurdan a belawela bte bra me ev btir wate werdigire.
Mem Alan
Herku kes p ne biyan bin j ez dsa end derbirn forman ji dastana Mem Alan bi br bixim. Bawer im d bibe sedem ku em careke d li ser gelek tiştan bifikirin.
"ji hesin birsk kirine
Dil min liyan e, s cara liyan e
Ji mermer sor simsim reş ferşan e
irke irka ser qeleman e
Ko ro hate dema taştiyan e
Em şev vekin qutka dilan e
Ji niha ve dil w rab mna behran e"


Hun i dibjin dostino? Ji bo zimanek hn li i digerin? De ka l bifikirin helbestvan nivskarn her bi navudeng bi br bnind wext hatiye ku em hinek li ser xwe bifikirin; ev di heman dem de şikestina qalikek ye j. Taybetiyek rohilatiyan e ku babet kes/a syemn be em dikarin bi roj mehan li ser bifikirin, w/ bi rast "k d " di nav heriy de bifetisnin an j derbixin asman heftan! L babet em bi xwe bin em nikarin du deqeyan li ser xwe bifikirin, rexne li xwe bigirin an j rexneyn li me tne kirin bi dileke fireh vehewnin

---------------------------------------------------
* Helbestvan e ji Bakurê Kurdistanê

Vegere rûpela destpêkê


ÊVAR BAŞ - ji projeyên Malpera Amûdê
 copyright © amude.com [ info@amude.com ]