www.evarbash.com - malpera sdwergirtin vedtina asoyn speh yn and wjeya kurd
13.03.2003 - 21:40

LI SER "BER BI DOJEH RONKIRIN VE" YA ARTHUR RIMBAUD

Şêrîn Haco - Swêd

Bi rast ez ji xwe ne bawer im, ka ez awa dest p bikim ilo binivsim. Ma gelo ez pesn jiyana Rimbaud a trajdiyane speh bidim? Yan j li ser tgehiştina xwe ya helbestn w biaxivim, yan j dibe, ku ka awa ez bme behwerpkera w. Niyaza min ne ew e j, ku ez te bi v nivsandin biwestnim, ji ber v ez li ber xwe bidim, ku ez li ser tiştn her girng binivsim. De baş e, ez bi xala pş dest p bikim...
Arthur Rimbaud di 20 cotmeh de ya sala 1854an li Charlevilleya Fransay xwed daye. Ew b bav bi xweh birayn xwe re bi diya xwe ya dilhişk re mezin b. Ew di dibistan de xwendekarek gelek jr şehreza bi br behweriyn xwe pir pşket b. H ardeh sal b xelata helbesttnivsandina bi latn wergirt. Dema temen Rimaud gehab 16 salan, w piraniya helbesttn xwe yn lrk herd 'Nameyn ddariy', yn pir bi nav deng nivsandibn. Ew di wan de ron dike, ka y helbestvan dive awa be. Daxwazn w ji helbesttvanan gelek bilind bn. Ji nav helbesttvann bjimar, w biten endeke hindik xwed nerx xwed behreya rasteqne didtin. Di nav wan helbestvanan de Paul Verlaine, Victor Hugo, Albert Mrat di dawiy de, l ne km wan Charles Baudelaire - helbestvan pşerojbn, şah helbestvanan, xweday rastiy- cih xwe digirtin.
Rimbaud yek ji hmdarn, wya ku em dibjin, lteratra modern e. Ew bi sed sal li pşiya dema xwe b. Ew dema ku t de bikaranna keresteyn narkotka pskedelk ketine rewac, ew tgehişt, ku d helwese (halusnasyon) weke şweyeke afirander were bikarann. Jiber ku"helbestvan dtina xwe pişt dudil gomann mezin, pişt ku pirs di nav hem hest hiş ramanann xwe re derbas dike serad, bjing moxil dike, piştre ew diafirne. Ew hem şweyn evn, hejariy, ewt şaştiy kul derdan, şt... pişt şeke ku nay pesindan dibne bi van tevan ew t periqandin strihandin, d ji n ve, di w piley de ew di bin fişareke mezin de, tgehiştina hizrn xwe winda dike hizir dibine rastiya jiyana w". Ev beşek ji 'Nameyn ddariy' yn Arthur Rimbaud b. Bi rast, ew tgehişt ku ji bona afirandinn huner ferehkirina bergehn hestan pwst e helbet w bi xwe j gelek ezmneyn sewdan lker kirin.

Arthur Rimbaud (1854-1891)
Li mal Rimbaud ne dilxweş b v dihişt, ku ew gelek caran ji mal bireve Pars xwe bavje nav keftelefta xelkn bohm, n li wir dijn. Car caran ew divegerandine mal, l w xwendina xwe berdewam nekir li şna xwendin ber xwe dida meyxaneyan, alkohol, narkotk jinn arzan. L ew ji pirtkxaneyan j bidr nediket. W gişt hem pirtkn li ser sehrbaziy, alkmyay hem tiştn din, yn givar balkş dixwendin. Di dawiy de w bveger ji mal bazda cem helbestvan neurotk Paul Verlaine li cem bi mal b. Dihate gotin, ku pwendiyeke nedurist di nav herduyan de hatib li dar xistin. Ew herd weke toleyan dijn li seranser Ewropay digeran. Ew demek li London man dse vegerane Fransay. L di careke ku Verlaine sermest bi siran ketib, w guleyek avte Rimbaud ew ji mil w ve birndar kir. Ji wir pde d Rimbaud nema qma xwe an, ku pre bij. Hin dibjin ku kesayetiya Verlaine kesayetiyeke lawaz b. W xwe bi Rimbaud deh salan ji xwe piktir ve dihilperikand dixwest, ku xwe p bilind bike.
Heyama Verlaine kuta b, Rimbaud careke din vegera mal li wir dest bi berhema xwe ya pş mezin kir ku bi nav Une saison en Enfer (Demek di dojeh de) e. Ligor gotinn diya w, Rimbaud ew kar 'bi kelogiriy, bi giriy şrn, bi naln, bi tinazok, bi tiqetiqa bilind, bi xeyd, bi torebn bi lanetkirin', bi ten di bin atiy mal de, dikir. Kar mezin din y Rimbaud Illuminations (Ronkirin) weke berhema her şoreşgr t jimartin. Dibe ku Rimbaud ew li dora sala 1874an nivsandibe, dema ku bi helbestvanek din re b, y bi nav German Nouveau. Ew herd bi hev re di bin adirek de dijn.
Pişt v Rimbaud xwe ji lteratr dr xist, an j, negeha ku careke din l vegere. W jiyana xwe ya may bi ger kobn derbas kir. Ew li Nemsa, Holand, Almanya, Danmark Swd gera . Saln 1878-1879 w bext xwe li Qubris ceriband, di pey re w ber xwe da Misr li dawiy ew Etyopyay. Li wir w ebora xwe bi bazirganiya qehwe, erm ekan dikir. Dibjin j, ku w bazirganiya koleyan dikir. L w ev tişt di nameyeke xwe de daye mandelay, d naxwe em ima li gotin w bi şik derkevin em w bi tiştek wilo tawanbar bikin.
Rimbaud evdal jiyana xwe ya kurt weke bablsok di nexweşxaneke li Marseilley gehande berbi dawiy. Ew reben, şepirze bi lingek jkir, di 10 mijdar ya sala 1891 de can xwe siparte taristana sermed laş xwe siparte axa sar.
Di helbestn pş de ziman Rimbaud, tij hevguncna bilind in, vebijartina gotinan bi guman balkş in. Pir slang (peyvn tewtewe yn cadan), derbirnn sixfk gotinn nenas bikar dian. Di pexşana (proza) xwe de 'Demek di dojeh de' ya ji neh pareyan, ku berhemeke bi rast sergerde ye, ew bi bez xwe ji wneyk eng dike wneyek din, pl her brsay logk dike li şna w ew li ser hesteyn xwe yn tev bi kul derd dinivse. Şirovekirinn li ser v berhem gelek in. Hin w weke peymana lborn ji dema, ku bi Verlaine re b dibnin weke xatirxwestina ji lteratr dixwnin. Hin j dixwazin bibjin, ku nivsa w mukurhatina guhertina hundur ya 'her daw ye, ya ku bi Rimbaud re qewimiye p ew berbi sincn gehay ve die'. Ez bi xwe dibnim, ku ev berhem gelek xemgn e ew neynika dilşikest depresyonn kr yn giyan w ne reva w, ya sermed ji rastiy ye, rastiya, ku nedişiya w bipejirne. Dinya j ne ew dinyaya, ku w p bawer kirib. Ew gelek reşbn hvşikest bb ji hundur ve ew bi kray birndar bb.
'Ronkirin'a Rimbaud i ye? Ez bi xwe, bervajiy gelekan, baş tnagehim, l ma gelo tgehiştin gerek e? Ma pwist e, ku mirov wateya her hevokek gotinek nas bike? Helbest li ser i ye, ne ew e tişt her giring. Ez bawer dikim, ku tişt her sereke ew e, ku her hevok her gotin bi formeke ku ney jibrkirin li hev biguncin di hiş mirov de bimnin.
Di 'Ronkirin' de ziman bi awayek cida hatiye nivsandin, gelek bi harmon ye geş e. Hin beş pesn cih mirovan didin hin j serphatiyn tar bi mij moran dibjin. Ew weke drdtinn bzemn in.
Her rmet ji Baudelaire re, l ez bawer dikim, ku Rimbaud bi irisandina xwe daye pşiya w. Rimbaud weke zarok wjey y her balkş e. Ew xwediy behreyeke resen e, ew feriştey ji ezmanan werby ye ew mamostay şeytan ye. Ew weke nvxwedayek dihate bilind kirin. L ma ka ew i b? Mixabin, dema ku ez li ber xwe didim, da bersiva v pirs bidim, ez xwe bare bdesthilat dibnim, lbel ez nahlim, ku hn b bersiv ji vir herin.

"Ez! Ez bi behwer bm, ku ez sehirbaz im, yan j ez ferişt im, ez ji her erk moral azadkir me, ez careke din bi ser ry zemn de werbme, bi erk ku ez ji xwe re li erkek bigerim da ez p rastiya kop kulek bipelixnim tertbela bikim." (Arthur Rimbaud)

---------------------------------------------------
* Arthur Rimbaud (1854-1891): Jean-Nicolas-Arthur Rimbaud di 20.10.1854an de li bajarê Charleville li Firensayê ji dayik dibe. Ew xwendekarek pir jêhatî bû û di dema xwendina di dibistanê de gelek xelat wergirtine. Di orta 1862 û 1863an de perçeyên prosa ên pêşî dinivîsîne. Bi 17 salan helbestên wî yên pêş,î bi zimanê firensî têne weşandin (1870). Piştre bi salekê (1971) diçe Parîsa paytext û li wêderê bi helbestvan Paul Verlaine (1844-1896) re ta sala 1973an dijî û dûra dev jê berdide ji ber hewldana kuştina wî ji aliyê Verlaine ve. Di sala 1891ê de Rimbaud vedigere Marseille û di vê salê de li wêderê ji ber nexweşiya pênceşêrê dimre. (ÊVAR BAŞ)

Vegere rûpela destpêkê


ÊVAR BAŞ - ji projeyên Malpera Amûdê
 copyright © amude.com [ info@amude.com ]