www.evarbash.com - malpera sdwergirtin vedtina asoyn speh yn and wjeya kurd
09.10.2003 - 17:20

BERPIRSIYAR REDAKTOR ROJNAMEYA RIYA TEZE EMERK SERDAR: "EM DERD MILETIY VEDIBJIN, BIRA..!" *

Salihê Kevirbirî - Erîvan
salihkevirbiri@hotmail.com


Salihê Kevirbirî
(Sebaret bo 106-saliya Rojnamegeriya Kurd)

Riya Teze ev 72 sal in ku li Ervan weşana bi kurd dike. Ji sala 1955 heta salek ber j rojnamey tpn krl bi kar dian, l ev salek e ku weşan bi tpn latn pk t. Ji avakirin heta 1937 rojname dsa bi tpn latn dihate weşandin. Em werin ser roka rojnameya temendirj:

Di sala 1929 de Ereb Şemo sheq Maragulov aşr bi tpn latn dest bi xebata nivsn dikin; di dibistan gundn Kurdan de perwerdehiya kurd didin. Hinek cudah di navbera alfabeya wan ya Celadet Bedirxan de heye. Ji ber ku xwendin nivsandin w gav di nav Kurdan de km e, pwst bi rojnameyek heye. Salek şnde, ango di sala 1930 de, di bin ban dewlet de Rojnameya Riya Teze li Ervan dest bi weşana xwe dike. Ji ber ku ji nav Kurdan kesn serwer bikin nn in, heta sala 1934 rojname di bin rveberiya Ermeniyn bi nav Gevork Pars, Hraya Koar Har Migirdiyan, n ku fermalyn Anatol Mezopotamyay ne baş bi kurd dizanin, derdikeve. Pişt berpirsiyariya her s kesn ermen, d ji sala 1934 w de berpirsiyar dikeve destn Kurdan. Ji sala 1934 heta 1937 Crdoy Genco berpirsiyariya rojnamey kiriye.

Di sala 1937 de, dema Staln e şev roj li Kurdan herimiye. Bi nav kurd tiştek nay kirin. Her tişt t qedexe kirin. Heta 1955 rewş wisa kambax e ji bo Jurdn Ermenistan. Di sala 1955 de li gel Radyoya Kurd gelek saz dezgehan, Riya Teze dsa ji xwendevann xwe re dibje 'Merheba'. Ji sala 1955 heta 1989 Mroy Esed bi qas 34 sal berpirsiyariy dike. Piştre bi qas sal nvek Ttal Efo dibe berpirsiyar. Ji sala 1991 heta niha j Emerk Serdar berpirs rojnamey ye.

Emerk Serdar di sala 1959 de wek spker (axaftvan) dikeve radyoy 2 salan kar spkeriy berdewam dike. Di sala 1962 de dikeve nav xebata Riya Teze ev 40 sal in ku kar xebata xwe berdewam dike.

Riya Teze di dema Yektiya Sovyet de yekem rojnameya kurd b. Heta sala 1994 di heftey de du caran derdiket. L niha ji ber sedema abor meh carek derdikeve. Rojname 4 rpel e. Heta sala 1990, ku Sovyet hilweşiya 4 rojnameyn sereke yn Yektiya Sovyet hebn. Ev j bi ermenk, rs, azer kurd bn. Rojnameya bi kurd Riya Teze b. Wan axan Riya Teze ne ten li Ermenistan, her wisa li seranser Sovyetstan belav dib; di Ewropa, Emerka Kanaday j. 4000 heb ap dib bi riya abonetiy hem j belav dibn. Rojname pişt hilweşina Sovyet bi ten li Ermenistan t belav kirin traja w j daketiye 500. Emerk Serdar diyar dike ku ew v hejmar j bheq li nav gundn Kurdan belav dikin. Li odeya bik a rojnamey hn dibim ku negihan, ango li gor bilvkirina Jurdn Ervan miqaledar, ango negihan 50 sal Miraz Cemal yek bi yek li gundn Kurdan digere rojnamey belav dike.

Rojnameya Riya Teze niha xebata xwe bi ar kesan berdewam dike: Emerk Serdar (Berpirsiyar Gişt-Redaktor), Grşay Mem (Cgir Redaktor), Rizgan Cango (Katib Cabdar) Miraz Cemal (Negihan).

Heta hilweşna Sovyet, Riya Teze weşana Partiya Komnst b. Lewma j wan salan rewşa rojnamey baş b. Cgir Redaktor Grşay Mem diyar dike ku wan salan ji 14 qatn avahiya ku ew t de ne, bi qas qatek ango 11 ode ji bo wan hatib terxan kirin, l niha di nav du odeyn bik de hewl didin ku bijn. Emerk Serdar j dibje ku di dema Sovyet de 25 xebatkarn wan n kurd hebne, l ew niha mane 4 kes.

Li Ervana Ermenistan, di rojeke zivistan de ku ongek berf li erd b, li gel berpirsiyar Para Kurd ya Radyoya Ermenistan Kerem Seyad, em li redaksiyona Rojnameya Riya Teze qesidn bn mvan Emerk Serdar. Me pirs Ap Emerk bi şanaz serbilind bersivand...

******


R. Cango, M. Cemal, G. Memê, S. Kevirbirî û Emerîkê Serdar (rûniştî)


SALIHÊ KEVIRBIRÎ: Birz Emerk Serdar, her iqas pirseke klask e j, dixwazim bipirsim: k ye Emerk Serdar?
EMERK SERDAR Bel ser seran! Zor spas wek em hevpeyvn derbas dikin. Zor spas wek hn ro hatin li me qesidn, hatin mvaniya me. Ez di sala 1935 de ji dayika xwe bme. Nav gund me Span e. Pşiy j re "Kampa Kurdan" digotin. Ev end sal in nav gund guhastine kirine Span. Ez di w gund de hatime dinyay.

Li ser Ervan ye?
Li ser naveya Elegez ye. Em Kurdn aliy Elegez ne.

Kal-bavn we ango pşiyn we ji ku der hatine?
Pşiyn me ji dorhla Qers hatine.

end sal ber, kifş e gelo?
Bawer bike wek 170-180 sal heye ku pşiyn me hatine van deran. Serphatiya pşiyn min, bi cureyeke din e, qebla me ji 'Saniyan' e. Em San ne. Mala kalik kalik min ji merivn xwe dixeyidin, ji dorhla Qers bar dikin tn.

Nexwe hatina we ne li ser Qirkirina Fileh zdiyan e?
Rast e birak Salih, hatina me ya Ermenistan bi qirkirin ve girday nn e. Evana ji meriv xwe dixeyidin tn. Tn di nava daristanek de bi ser xwe dimnin. Wextek paş dhna xwe didin ku hinek kes tn bi gayn xwe barn daran dibin. Dinrin maleke Kurdan di nava daristan de ten ye. Dibjin: "Hn ima li v der bi ten mane?" Dibjin: "Em hatine v der, em naxwazin li cem meriv xwe bimnin." De dibn: "Em gundek dikin, teze dikin. Werin ji xwe re di gund me de bimnin." Bi v curey hm gund me t avtin. Ango hmdarek gund me j ji mala me bye. Mala me ji daristan bar dike. Sal w dem 1830 filan e. Wek tu dibn, serphatiya mala me serphatiyeke gelek zell e.

Mamoste Emerk, em bn ser xwendina te. Te xwendina xwe bi i curey biriye ser?
Pişt kutakirina 'Mekteba Elegez' wek dibistana navn, ez di sala 1954 de li 'Fakulteya Zimn Drok ya Ensttuya Ermenstan - Beşa Pedagogiy' de hatim qebl kirin. Di sala 1959 de min xwendina xwe kuta kir. S salan li gund Elegez, min dersdar kir. Ez dersdar Ziman Edebiyata Kurd Ermen bm. Paş ez ketim nav xebata Radyoya Ervan Para Kurd. Di dawiya sala 1959 de min dest bi v kar kir, heta sala 1962 wek bjer (spker) min kar kir. Dsa di sala 1962 de hatim ketim nav xebata Rojnameya Riya Teze...

Ez ne şaş bim, ji w mawey ta niha ango ev 41 sal in ku hn di nav keftlefta Riya Teze de ne. Ne wisa?
Hey rehmet li gora miriyn te, eyn wisa ne! Ji sala 1962 heta niha li v der kar dikim. Li gor rz, ez bme 'terceme' (wergr), bm 'Serok Para Name and', bme 'Katibe Cabdar' (Sekreter-Berdevk), bme 'Cgir Redaktor' ev e deh sal in j ez redaktor rojnamey me.

Mamoste Emerk, beriya ku em gengeşiya xwe li ser Riya Teze bidomnin, dixwazim ku tu hinek behsa xebatn xwe, yn ku bne pirtk, bik. Wek em dizanin, s pirtkn te yn 'ak' hene...
Beriya w dixwazim bibjim ku ez 'Endam Yektiya Nivskarn Ermenistan' me. Her wiha ez ji sala 1965 vir ve endam Yektiya Jurnalstn (Rojnamegern) Ermenstan me. Ez di nav Kurdn li Ermenstan de yekane kes im ku layq nav 'Jurnalst Emekdar' bme.
Bel, wek te j got, heta niha wek berhevok serphat 3 pirtkn min ronahiy dtine. Navn wan, heger tu ji min bixwaz, ev in: "Dest D", "d Dereng B" "Hesna Dil". Heşt pirtk j ligel end heval, min terceme kirine. Heşt pirtk j, ji ermen rs bo kurd hatine wergerandin.

Spas Mam Emerk! Em werin ser roka avakirina Riya Teze. Ji destpk ve, hn dikarin behsa avakirina Riya Teze bikin?
Bel. Di sala 1929 de nivskar kurd Ereb Şemo sheq Maraglov Asr bi tpn kurd yn latn rojnamey derxistin. Li dibistanan li her dever bi van tpab dersdar kirin. Di gundn Kurdan de dibistan her bi bi kurd bn.

Te got tpn latn!?
Bel bel, tpn latn. L ne wek tpn Bedirxan bn. Cugahiya wan tpn hebn. end cudah di orta wan de hebn. W dem di nava Kurdan de meriv xwende gelek km bn. Lewma j lazimah heb ku rojnameyeke kurd ava bibe. Di destpk de, ji ber ku di nava Kurdan de xwende km bn, wek serok redaktoriya rojnamey ermeniyek bi nav 'Gevork Pars' hate hilbijartin. Ligel ku ermen j b, kurdiyeke gelek baş dizanib. Ji ber ku ew ji dorhla Kurdistana Tirkiyey hatib. Paş Ermenek din, ku gelek navdar e, nivskar 'eyan' 'Hraya Koar' redaktor berpirsiyariya rojnameya Riya Teze kiriye. Pişt w 'Har Migirdiyan' heta sala 1934 redaktoriya rojnamey hilgirtiye ser miln xwe. Ji sala 1934 şn de d nivskar redaktor ketiye destn Kurdan. Ji 1934 heta 1937 'Crdoy Genco' dibe berpirsiyar rojnamey. Di sala 1937 karesata mezin pk t tev xwendinxane dibistann kurd, rojnameya Riya Teze j t girtin...

Ev dem dema Staln e, ne wisa?
Bel, dema Staln e. Em Kurdn Ermenistan wan salan wek 'saln reş' tnin kifş.

Rojn reş gelek dom kirin. Ango careke din keng kurd xwendina kurd 'rgeş' b?
Di sala 1955 de. Di sala 55 de rojnameya Riya Teze careke din derket. Ji sala 1955 heta 1989 'Mroy Esed' 34 sal bnavber redaktor berpirsiyariya rojnamey kir. Bi qas sal nvek 'Ttal Efo' redaktor kiriye. Ango ji 89 heta 91 Ttal Efo ev kar hilda ser miln xwe. Wek min ber j got, ji 1991 heta niha redaktor berpirsiyariya rojnamey ez dikim.

Di dema 'Sovyeta Ber' de ji bil Riya Teze tu rojnameyn ku bi kurd derdiketin, hebn gelo?
Na! Rojnameya Riya Teze di dema 'Sovyeta Kevin' de yekem rojnameya kurd b.

Ez periyoda rojnamey meraq dikim. Rojname ber bi periyodeke awa derdiket, niha ji end rojan carek derdikeve?
Pş rojname di hefteyek de du caran derdiket. Hetan sala 1994 di heft de du caran derdiket. L mixabin niha ji ber rewşa abor em meh carek derdikevin. Salihcan! Heta sala 1990, ango heta hilweşandina Sovyet, ar rojnameyn 'respubligay' (komar) yn sereke hebn. Yek bi ermenk, yek bi rs, yek bi azer yek j bi kurd b. Rojnameya kurd Riya Teze b. Riya Teze w dem ne ten li Ermenistan, her wiha li tevahiya Yektiya Sovyet, Kanada, Amerika Ewropay belav dib.

We dem iqas ap dib, iqas belav dib?
ar hezar ap dib.

Hem belav dib?
Rast mala Xwed hem belav dib! Gelek aboneyn w hebn.

Tiştn tu behs dik, beriya hilweşna Sovyet b, diyar e rewş zde xerab e...
Zde xerab ten? Gelek xerab e. Niha rojname bi ten li Ermenistan derdikeve. Traja w j zehf km e. Niha apa me 500 heb rojname ye ev 500 j nay ft kirin. Hinek aboneyn me hene. Em b pere, b heq dibin gundn Kurdan, di nava Kurdan de belav dikin. Heval me Miraz Cemal hem miqaledar (mxabr) e hem j belavkirina rojnamey dike. Miraz rojname dibe naveya Taln, naveya Elegez li nava cimaet belav dike.

Niha xebata rojnamey bi end kesan belav dike?
Niha em ar kes in. Ez im, cgir min Girşay Mem ye, Katib Cabdar Rizgan Cango ye miqaledar me Miraz Cemal e. Em ar kes kar dikin.

Zelal berbiav e ku rewşa rojnamey xerab e. Gelo hn fnanseya xwe awa dikin?
Rewşa me, a em fnans awa dikin? Em fnansa alkariy distnin. Xrxwazn rojnamey hene.

Dewlet alkariya we nake?
Dewlet tu qirşek alkariy nade, tu qirşek. Eva d devdev heft-heşt salan zdetir e wek tu qirşek nade me. Hela ser de j kirya van odeyan j ji me distne. Heq şiq (elektrk) distne, heq av distne, heq lft (asansor) distne. Nizanim weleh, her distne nade. Rojname bi saya xrxwazn me, bi saya pşewitiya milet der t. Heval hene, biray me hene, xrxwazn me hene. Li Rsyay hene, li Ukraynay hene, li Qazaxistan Ozbekstan hene. Li welat dereke hene. Carcaran pere bo me dişnin da ku em rojnamey derxin. Wexta pere tune be j famdar ye wek rojname nikare derkeve. Ne wisa ye Salih bira, tu j rojnamevan tu j dizan?

Rast e mamoste... Wisa dixuye ku di war kar meşandina rojnamey de, beriya hilweşna Yektiya Sovyet niha de gelek ferq meyl heye. Bo nimne ez p hesiyam, ku ber ji ser avahiy heta bin avahiy cih we b. ro hn bi s odeyan kar dikin. Hinek ji me re behsa ber ro bik d gelek baş be...
Beriya her tişt, ez dixwazim bidim kifş ku hetan hilweşandina Sovyet rojnameya Riya Teze organa (weşana) partiy b. Ji partiy qesta min 'Partiya Komunst a li Ermenstan' ye. Partiya Komunist awa bixwesta, me wisa kar dikir. L ji wiya der j, ez bjim me derheq anda xwe de dinivs, me wisa j derheq droka xwe de dinivs. Ziman xwe, zargotina xwe, erf-adet xwe, gund xwe, ew xwe de dinivs. L di rojnameya me de para zde propagandaya Partiya Komunist dihate kirin. Pişt saln 90, rojname bi hilweşna Sovyet re wek rojnameyeke serbixwe kar xwe meşand niha j bi v curey dimeşne. Riya Teze weşana tu partiy nn e, teslm tu partiy nabe nakeve bin hikm tu part rxistin. Rojname serbixwe ye i biqewime, em dinivsin. Ji xebera axaftina pşn heta ya daw nivsar gişt derheq milet me de ne, derheq Kurdan de ne. Şerkariya me Kurdn Turkiyey hetan şeş- heft salan, di temamiya rojnamey de dihate kifş. Em derheq rewşa Bakur, Başr, Rojhilat Rojavay welat xwe de dinivsin. Em derd miletiy vedibjin, bira! Gotina ku te got, rast e. Ber tevahiya qata ku em l ne, di bin dest rojnameya me de b. Ji xeyn w, di dema Sovyetistan de, di redaksiyona rojnameya Riya Teze de 25 kes kar dikir, niha tu dibn em mane 4 kes...

25 kesn ku kar dikirin, hem Kurd bn?
Bel tev Kurd bn, ji xeyn şifr. Şifr ermen b, ew j xebatkarek me b. Gelek kur camran li v der kar kirin. Gelek ji wan ro ne rehma Xwed. (Kerem Seyad berpirsiyar Para Kurd ya Radyoya Ervan ku li civata me rniştiye, destnşan dike dirjah dide axaftina xwe) Kerem j li cem me kar dikir. Ji bir xwe re bjim, gelek hene ku bi me re kar kirine. Hinek ne rehmet, hinek j sax in ne welatn dereke. Ber Kurdek li ku hebya, me li ser w/w dinivs. Miqaledarn me li gelek deveran hebn. Li Gurcstan, li Azerbaycan, li Qazakistan, li Rsyay hebn ji me re dinivsn.

Yn sax, Xwed temenek dirj bide wan, yn mir, Xwed rehma xwe li ser wan km neke. Gelek kesn navdar, ilimdarn hja, akademisyenn giranbha nan v rojnamey xwarin, kedeke mezin dan. Ji kerema xwe re ji wan navan endan ji me re bibje...
Biray Salih, zehf raz me wek te pirsek wiha hja ji min kir! Ev j dibe sedem ku ez end navn giranbha bnim zimn wan bibr bnim: Heciy Cind, Emn Evdal, Qaax Mirad, Şekiroyo Xido, Mkayl Reşd, Eliy Evdirehman, Ttal Muradov. Gelek ji wan ne rehmet. Hevaltiya me kirine, kedn giran dane ji bo rojnam. Her wiha li cem me rniştiye, Kerem Seyad bi me re kar kiriye. Hesen Qeşeng, Babay Keleş. Ji ber heta niha her di rojnamey de kar kiriye, malavatiya wan dikim.

Dema her xweş kjan wext b?
Dema her xweş hetan sala 1990 b. Ji sala 1955 hetan sala 1990 rewş gelek xweş bye.

Nebaşiy w dem j tune bn?
L awa!? Nebaş j hebn. Em weşana Partiya Komunist bn, em mecbr diman li gor wan binivsin propagandaya wan bikin. Her iqas me li ser Kurdan dinivs j, ne li gor dil me b. L wek din, ber rewş gelek baş b. Aboriya me baş b, per me heb. Erebe taksiyn me hebn. Te j an zimn, ber di bin hikm me de 11 odeyn me yn xebat hebn; niha em di s odeyan de kar dikin. Dewlet ber alkar dikir. Meaş me baş b...

Ev mesele bala min j dikişne. Ji ber ku min bi Prof. Dr. Maksm Xemo re xeber da, diyar kir ku meh 30 dolar maeş w heye ev s meh in ku maeş wernegirtiye. W dem iqas b, ro iqas e meaş ango heqdest we..?
(Dikene) Ez bibjim w hinek ken be...

Na na..!
(Ber xwe dide Kerem Seyad j dipirse) 'Kerem, w ax iqas b maeş me, nay bra min!?' Sed şst-sed heft, w dem me meh distand 160-170 dolar. Carinan heta 200 dolar j diket dest me. Ev pere pir baş b.

L niha?
Niha, em ar kes in; tu dizan em iqas distnin? (V gav j ji Miraz Cemal dipirse) 'Miraz end e, Miraz?' Ez bjim wek 20 dolar e. Ya heval me y din 25 dolar, ya min j 30 dolar e. Niha dsa baş e, dare dike, em hinek alkar distnin. Biray Kerem baş dizane, salek ez bi ten mam. Min bi tena ser xwe rojname derxistiye. Min di w rewş de meh 200 dram Ermeniyan pere distand, ku nake nv dolar j...

Kjan sal?
1995-1996 filan b. Ji bo ku rojname ney dadan, ez dihatim. Gelek etnah li pşiya me hebn.

Dibjin w dem mazot benzn tune bye, lewre maşne j kar ne dikirin. Hn bi peyat dihatin ser kar?
Er awa? Er wele peya dihatim. Ji mal heta v der bi peyat dihatim bi peyat dim mal. Ez dihatim rojnam, sobe j tune b, nv zivistan, nv metro berf li erd, min kurk xwe li xwe dipa da ku ez neqefilim. Destn min ji serma qelem ne digirt. Min lepik dixist dest xwe, v car j qelem direviya. Icar min 'hw' dest xwe bikira da ku hinek rohn bikeve nav tiliyn min ku ez makaleyek binivsim.

Mamoste Emerk Serdar, bi qas salek e ku alfabeya rojnamey hatiye guhastin. Ji tpn krl we dest bi tpn latn kiriye. i b sedem ku hn guhastineke wiha bikin? Wek din j yekser guhertina alfabey ne b zehmet?
Rast e, zehmet di ser de xwe didin der. Wek t zann, ji sala 1955 heta 2001 rojname bi tpn krl, l bi kurd derdiket. Ev 2 sal in ku rojname bi tpn latn derdikeve. Her iqas heta sala 1937 bi latn be j, navberek kete nav paş j rojname bi krl weşana xwe kir heta ro meşand.

Ji destpka 2001 ve ku we alfabe guhastiye latn, ne wisa?
Bel rast e.

We ima biryareke wisa wergirt?
Me ira wisa kir? Ez gelek caran fikirm ku yek miletek me heye, l bi end alfabeya perwerde dibe dixwne. Ev bbext ye ji bo miletek. Wek min ber j got, rojnameya me die gelek deveran. Li wan deveran j gelek kes hene ku bi krl nizanin, l bi latn dizanin. Me got bila fmdariyek be, ne fmkoriyek. Ji bo ku em di destpk de zehmetiyn xwe km bikin, di destpk de me bere bere alfabeya latn da weşandin belav kirin. Her wiha me latn krl beramber hev kir, me di rojnam de an cem hev da ku xwendevann me j fm bikin.

Mamoste, dixwazim bi v pirs dawiy ji gotbja me re bnim: Gelo nziktdayna gel ermen li ser rojnamey awa ye?
Her iqas piraniya geln ermen dizane ku rojnameyek bi v terh heye, kesn ku nizanin j gelek in. Ji xwe her dem gel kurd gel ermen navbera wan baş bye. Problemn wisa mezin ne bne. Carinan tn serdana me.

Mam Emerk Serdar, gelek spas ji bo bersivdaynn we yn hja. Mala te ava...
Zehf raz me, biray Salih...


* Ev gotar-gotbj di zivistana 2002 de li paytexta Ermenistan Ervan hate kirin. Dema ku min li gel birz emegdar meziny rojnamey Emerk Serdar kedkarn rojnamey re nqaşa rojnamey dikir, dihate hv kirin ku d rojname 100 saliya xwe j proz bike. Mixabin pişt kirina v hevpeyvn bi salek, temendirjtirn weşan, ango rojnameya xwer bi kurd Riya Teze ji ber sedemn curbecur mecbr ma ku weşana xwe bide rawestandin. Bi hviya ku di ztirn dem de careke din Riya Teze ronahiy bibne... (S.K.)


Vegere rûpela destpêkê


ÊVAR BAŞ - ji projeyên Malpera Amûdê
 copyright © amude.com [ info@amude.com ]