www.evarbash.com - malpera sdwergirtin vedtina asoyn speh yn and wjeya kurd

>> Ibrahîm Seydo Aydogan
>> HEYAMA NÛ (I)
>> 'SOBARTO' ROMANNIVSIYA HELM YSIV
>> LSTEYA ROMANN KURD (KURMANC)

>> Rênas Jiyan

>> "Mexzena Xwînê"
01.05.2004 - 17:50

HEYAMA NÛ
an j dema kesn ku gir bera bnderan didin
an j ser tgihiştineke edeb ya n (II)


Ibrahm Seydo Aydogan - Rouen/Fransa
ibrahimseydo@hotmail.com

"Hing, ka em ji ser de dest p bikin. Kfa tu kes d ji v kar re ney, ne ya min ne j ya we. L div em hin tiştan zelal bikin (...) i ye nivsandin? Em ji bo k dinivsnin? Ya rast, weha xuya dike ku kes ser xwe bi van pirsan neşandiye."1

Jean-Paul Sartre (Qu'est-ce que la littrature?)



III- Mexzena Xwn an j koleksiyonn binhşna jenerasyona n

Di v berhem de, Rnas Jiyan bi 22 koleksiyonn ji demn jiyana xwe yn ku ew t re derbas bye ( dibe) berhevkir, weke ku ew bi xwe j li ser berga dawn dibje2 , dixwaze " helbesteke n " ava bike. Di v nivs de, ji helbestvaniya w bhtir, em bala xwe bidin van koleksiyonn ku bi ser xwe ji hev cuda dixuyn, l bi v away gava ku mirov wan bne ba hev, dibin hrgiliyn tabloya civak heyamek, dibin pereyek ji tevahiya hiş binhişna nivskr, herweha tabloyeke weha pk tnin, ku hiş binhişna heyama dawiya sedsala bstan ser sedsala bst yek xwe di nav re dide der.
Di pşgotina berhema xwe de, Rnas Jiyan bi xwe jderk an j avkaniya van koleksiyonn ku berhema w pk aniye, diyar dike :

Yek: " koleksiyon, yan beşn w ji kaniya binhişn diherikn () Carna gava min avn xwe digirtin an j vekir bn j, di hiş min de hin tabloyn tahl an j şrn dibn, min orjna wan nizanb ji bo i ye, l her her di hiş min de bn, min hinek ji wan veirandin deşfre kirin, l hinekan ji wan zora min bir wer man () min ev tabloyn binhişn yek bi yek bi wate, bi cih, bi wext, bi tahm bi bhn kirin min huwiyetek bi ber stuyn wan ve kir"

Heta niha tu nivskarn me pdiv bi pşgotineke bi v reng bi van hrgiliyn ku ji aliy hem kesn ku ser xwe enek bi afirandina huner re şandibe t zann, nedtiye. Em ji bo v gav nirxandina van hevokan v hewla nivskr ya biberxistin nekin. Ji ber ku di nava pşgotin de dsa nivskar bi xwe li van daxuyaniyn xwe zde dike pişt diyarkirina avkaniyn helbesta xwe, armanca xwe ya nivsandina v berhem j bi v away eşkere dike:

Du: "Min xwest ez bi droka brannn xwe, ne bi ziman zarokek d bi ziman mezinek bi riya van brannan -ku min ji wan re di v helbest de koleksiyon got- xwe nas bikim, xwe bi nav bikim, xwe bi tahm, bhn, cih war bikim herweha xwendevann xwe j."

Nirxandinn ku ji aliy nivskr bi xwe ve hatine kirin, diviya r li ber rexnegiran vekiraya, l di heman kat de ji ber v nsiyatva nivskr, rexnegir j mecbr dimnin bidin ser rya ku nivskr bi xwe destnşan kiriye. Ji ber ku li gora nivskr, heke xwendevan ( herweha rexnegir) li ser v pşgotin van peyvan fonksiyonn wan ser xwe hebek neşne, ew nikaribe ji koleksiyonn nava berhem j tu tişt fahm bike. Ji ber ku li gora me ev fikireke rast e, em j weha bikin.

Ger em bala xwe bidin van herdu mnakn ku ji ber pşgotina berhem hatine girtin, em bi hsan dibnin ku Rnas Jiyan ji bo koleksiyonn xwe j ji bo xwe bi xwe j heman peyvan bi kar tne, ango ew van koleksiyonan wek bermayiyn jiyana xwe dihesibne; di ber re j em di nava vegotina armanca w re dibnin, ku ew bi xwe van her 22 koleksiyonn ku serbixwe dixuyn, wek helbesteke bi tena ser xwe dihesibne, ku ev yek nirxandina me ya destpk xurttir dike. Hers " qonaxn girng n xeyal raman ", ku Rnas Jiyan di v pşgotin de ji wan re dibje " binhişn, hiş serhişn " hewl dide ku wan hebek din veirne, xwendevann xwe ( rexnegirn xwe j) rasterast dişnin lgerna tgehn psşk.3

Weke ku heta vira me behs kir, em dibnin ku Rnas Jiyan rasterast behsa fonksiyona binhişna xwe bi gişt j chana xwe ya psşk, a ku di pvajoya afirandina berhema w de xwe r dide, dike bi v away hewl dide ku ji xwendevann xwe re behsa bandora binhişn li ser pvajoya afirandina van koleksiyonn xwe bike. Ji xwe, ji Freud Jung bi vir ve, tkliya hiş, binhişn serhişn fonksiyona wan a di jiyana rojane de -nemaze ji bo mijara me- di pvajoya afirandina berhemek de j, di dema me de d ji aliy herkes ve tte zann heta niha di gelek berheman de li ser v hla berhemdariy hatiye rawestin. 4 Hing ji bo i Rnas Jiyan behsa agahiyn ku herkes p dizane, dike ya giringtir j ew e, ku em ji bo i behsa v pşgotina w dikin?

Di kurd de, d pdiv ye ku teoriyn karektera nivsandin ( nemaze j yn nivskariy, ku hay gelek nivskarn me j tuneye) j bne nqaşkirin ji ber v kompleksa pwist, Rnas Jiyan dikeve nava hewleke bi v reng dixwaze li gora xwe hay xwendevan xwe ji hin hln berhemdariya xwe bike. L bel, jderka v pşgotin ne bi ten kompleksa nivskariy ye ev daxwaza xwevegotina nivskr j, ji vira heta bi cem Xwed, xwezay ye. L nivskar v pşgotina ku em behsa w dikin, weha xuya dike ku weke ku bi armanca behskirina xwe hunera xwe, ber ber ketibe nav hewla naskirina xwe hunera xwe ser xwe bi hin pirsn kar xwe re şandibe. Ev alakiya ku d w ber bi wergirtina helwsteke xurt ve bibe, helbet ji berpirsiyariya nivskariy tt ji bo ku mirov tkeve nava hewldaneke bi v reng, ne pwist e ku mirov li benda pdiviya nivsandina berhemek bimne herweha mirov ne mecbr eşkerekirina v hewldayina xwe ye j. Ev hewldayin alakiyeke weha ye, ku piraniya berhemdaran ketiye nav, l di kurd de eşkerekirineke bi v reng bi van hrgiliyan n ye. L dsa j, weke ku em di nirxandina xwe ya li ser paşgotin de j bibnin, er ew dixwaze tev li nqaşn edebiyata heyama n bibe, l bel helwsta w ya ku ew j re dibje " irskzm ", ji ber sedema ku nivskr di ser re behs kiriye, di ser mirov de tra xwe zelal nabe. L dsa j jixwepirsneke xurt li ser dema xwe, civaka xwe xwe di pey re j wergirtina helwsteke xurt li hember ssteman, tabyan, neheqiyan, bhiquqiyan desthilatdariyan di nava tevahiya pşgotin-koleksiyon-paşgotin de re xwe r dide.

Rnas Jiyan bi v away hewl dide, ku ototerapiyeke xeternak marjnal bi v pşgotina xwe helbesta xwe bike; xeternak: ji ber ku ew teva lixwemikurhatinn xwe yn din, hin hln binhişna xwe j ji xwendevann xwe re vedike5 ; marjnal: ji ber ku, em bixwazin j nexwazin j, em dil xwe bigirin j negirin j, gelek nivskarn kurd bi berhemn xwe baweriya bi zanna van hln berhemdariy, yn ku me li jor gotin, nadin mirov, ku ev j dibe yek ji sedemn hilbijartina me ya v berhema ku paşgotina w j bi qas pşgotina w balkş e xwe bi van hln xwe yn psşk eşkerebyin ji tevahiya edebiyata me ya ku rengek egosentrk " simulacre "6 wergirtiye, bi dr dixne. 7

Nivsandina pşgotinan di edebiyata chan de gelek navdar e kevin e j. Ger mirov bala xwe bide berheman, mirov d bi hsan bibne ku yan nivskar berhem yan j hin kesn din, n ku ji bo v kar ji aliy nivsker an j weşangr ve tne hilbijartin, an j weşanger bi xwe, dikarin v kar bigirin ser miln xwe. Piraniya caran, ger nav nivskar pşgotin nehatibe nivsandin, mirov dizane ku kes ku ew nivsandiye, nivskar berhem bi xwe ye. Hjay gotin ye, ku weke ku Grard Genette8 j dibje, pşgotin paşgotin ji bo xwendina xwendevn in tim pişt bidawkirina berhema ku ew p re tkildar in, tne nivsandin. Dsa li gora Grard Genette, li gora armanc fonksiyonn xwe, gelek celebn pşgotinan hene, l di pşgotinn weke v pşgotina Mexzena Xwn de, ku ji aliy nivskarn xwe ve tne nivsandin, nivskar ji ber du sedeman pdiviy bi pşgotinan dibnin. 9

Em dikarin li gora van herdu sedeman, fonksiyona pşgotina Mexzena Xwn j bi v away binirxnin:

1- Bidestxistina xwendin
2- Bidestxistina ku ew xwendin xwendineke baş be

Helbet, ev herdu xal j mirov dibe fikira ku nivskar heta dawiy j dixwaze berhema xwe biparze l miqate be yan j bike ku berhema w weke ku ew dixwaze, bte fahmkirin. Ji xwe balkşiya v pşgotin j ne di naveroka w de, l bel di armanca w de ye. Heke em pşgotina v berhem bi ten di nava mijara w de binirxnin, em nikaribin tu alkariy bi tgihştina v verhem bikin.
L dsa nivskar di devereke v pşgotina xwe ya din de dsa bi xwe tkl ramann xwendevn dibe v pvajoy zelaltir dike :

S: "Hinek beşn v pirtk ne ji binhişn hatine p, ji heyata reel hatine berhevkirin, ji ber ku byern ro ango aktualteya ro w ji bo sibro bibe sermiyan binhişneke pş."

L balkş e, ku ber v gotin dsa nivskar bi xwe ji bo ku xwendinn xwe yn pskalzm destnşan bike, nav Jung (Carl Gustave) tgeha w ya " binhişna netewey " dide dikeve nav behskirina sedemn v alakiya afirandina koleksiyonn Mexzena Xwn armanca w.

ar: " ji ber ku kurd herweha ez sretn binhişna min, em bnasname bn hewcedariya me tavil bi nasnameyeke eşkere heb."

Ji ber ku nivskar xwe weke berpirsiyar dema xwe dibne li ser nav hem kurdan dipeyive, hinkes dikarin bvilbilindiyek j di van gotinn nivskr de bibnin, l div mirov xwe ji v nirxandina ku d mirov ber bi xeletiyeke mezin ve bibe ry bi temam li ber tgihştina v berhem bigire, bistirne. Div mirov di van agahiyn syem arem de " barkirina msyonek ya li hunera xwe " j bibne ku ev yek d ry btir li ber nirxandinn me veke. Ji xwe di berhemdar nemaze j di nivskariy de bixwebaweriyek j tim dam heye msyoneke hem berheman a xwezay j di pşketina civak de heye, ku div mirov ji br neke.

Binhişna nivskr ya netewey, yan j binhişn jenerasyona w, yn ku di mnakn yekem duyem de dixuyn, msyona ku ew li berhema xwe bi mnakn syem arem bar dike, di heman kat de reng v dema edebiyata kurd p re j msyona ku div nivskariya kurd l bifikire j bi awayek ku heta niha nehatiye kirin " xweş " formule dike. Ji bo kurdan nivsandin i ye? Pozsyona Rnas Jiyan wek nivskarek kurd li hember v pirs ilo ye?

Herkes dizane ku huner ji hiş binhişn kesek derdikeve ry, l bel gava ku bikare hiş binhişna gelek kesan n hevpar rave bike, dibe huner. 10 Hiş ku li ser pirsn hevpar pirsan ji xwe neke (meditation), nikare bigihje hiş gelek kesan an j hiş demek an j heyamek ev yek ji aliy herkes ve tte zann. Ji bil pskanalstan, giringiya hiş ji aliy teorisynn edebiyat j gelek caran hatiye destnşankirin. Li gora Roland Barthes ku gelek caran peyv tne ser tkliya berheman demn wan, " teqna ziman edeb kirineke hiş b, l ne kirineke şoreş. "11
L bel, dsa j ji bo baştir tgihştina v pşgotin nemaze j tgihştina mnakn pşgotina Mexzena Xwn ya yekem ya syem, em pişta xwe bidin yek ji pskanalstn mezin, ku nivskar bi xwe nav w de. Jung di ceribandineke xwe ya li ser " dema bor pşroj " de fonksiyon bandora binhşn bi awayek gelek zelal rave dike ku hewce nabe ku em li avkaniyn din biniherin.

"Beşek binhişn ji bndereke raman, tespan (impression) wneyn (mage) ku carek hatine jiyn, ve pk tt digel ku ji bo hiş d wenda bbin j ew her bandora xwe li hiş dikin. ( ) Hiş nikare di heman kat de ji bil hejmareke pik a wneyn zelal di xwe de biparze ev j guhrbariya zelaliy diyar dike. () L bel ramann jibrkir tim hebna xwe parastiye. Her i qas vejna wan a bidilxwaziy j ne di dest mirov de be j, ew tim ji dervey şiyana hiş, l li cih xwe ne." 12

V nirxandina Jung ya pskanalst mnakn pşgotina Mexzena Xwn, ku gelek dişibin hevdu, careke din baweriya me ya xwendineke nivskr a dorfireh li ser pskanalzm dipeyitnin. Ji xwe nivskar j v yek di pşgotina xwe de ji me venaşre.

Pişt v agahiy, ew ne şaşitiyek be, ku mirov koleksiyonn v berhem weke nuansn pskoterapiyek bihesibne, ku nivskar ji bo naskirina xwe heyama pwist dibne.


IV- Hmayn binhişna jenerasyona n pskoterapiya helbestvn

Weke ku me di destpka nivs de j gotib, di Mexzena Xwn de 22 koleksiyon hene weke ku di mnaka me ya syem de nivskar bi xwe j dibje, avkaniya van koleksiyonan " binhişna nivskr bi xwe jiyana reel " e. Ji xwe ev avkan, avkaniya hem berheman e ne bi ten ya Mexzena Xwn ye. L bel, taybetiya ku Mexzena Xwn ji berhemn din cuda dike ew e, ku ev berhem ji aliy kurdek ve hatiye nivsandin ku ew kurd j tra xwe dizane bibne. Bikaranna wney avek, ku nivskr bi xwe xz kiriye nav w kiriye " av helbestvn ", dibe ku ji bo v yek giring be. Ji xwe, li gora ku ji w wney j diyar dibe, avkaniya hem wne hmayn jiyana " reel " ku di binhişn de bi cih dibin, di rya av ango " dtin " re derbas dibin tev li hma wneyn ber dibin. Ji vira bi şn de pvajoya jinveafirandina tiştan veguherna wan a li gora hiş kesek dest p dike, ku ev yek d me bibe nirxandina Mexzena Xwn di nava heyama empresyonzm (impressionnisme) 13 de. Ji bo ku mijara me ji hev belav nebe, em bi ten bi kurt li ser mijara av helbestvn rawestin.

Helbestvan chana xwe dike du pere: yek, jiyana derveyn; du, jiyana hundirn. Bi v away ew li hember " byer-reng-cih-bhn-tahm-deng", " tent-serbest-aciz-bxew-evndar-bdawt-dnt "y14 datne herweha, tiştan bandora wan a li ser xwe li derdora v wney diyar dike, ku ev yek j mirov dibe depresfbna heyama nivskr.

Li v devera nivs, ji bo baştir fahmkirina mijara me, em div koleksiyonan teva hmayn binhişna helbestvn li gora berhem, helbet li gora ku me j fahm kiriye, li jr rz bikin. L bel div bte zann, ku ne mimkun e ku mirov (an j rexnegir) bikare hem " irskn " binhişna helbestvn di nava helbesta w ya ku bi hin hln xwe ve sembolst e de, zevt bike. Ji ber w, div mirov (an j rexnegir) li xwe mkir were, ku d h gelek avkaniyn van koleksiyonan ji me berş bimnin. Ger mirov van hmayn li jr day, li cem xwe weke deklanşorn girtina wneyan saz bike, an j weke albumeke wneyan, d hewla me ya biberxistina van koleksiyonan baştir bte fahmkirin:

1- Hmayn zivistan: berf, berfdimsk, nra reşle ttiyan, bhna nan sl, kfa zarokatiy ya ji bo berf kişandina fotografan ya di nava berf de, strana " ez berf im, berf im ".
2- Hmayn gol: mas, quling, jinn philkir, teyrik, kinrik, zarokn ku bi av dilzin.
3- Hmayn briy: esir, keriy pz, brvan, dotina şr, bhna firzeya şvan, " ixareya qaax a şivn ", trik şivn, bilr, berxikn ku xwe li mayin hiddan diqelibnin, teqn, pez gur, şevn, xwn.
4- Hmayn xortaniy: lse, xwepeyitandina xortan, bhna prekan, lstina bi kran, htn qzan, xwepşandan, dewsa jopn girtinan işkence, sazkirina xeyaln erotk, kurkirina rha nhat, evn, fediya ji pizikn xortaniy, cixareya pş, hevdtinn evn yn li devern xewle.
5- Hmayn bajr: Amed, Ofs, " qesrn kaptalst ", " tahma firo bhna gezo ", jina avis, hv kfa byina xwedzarok, zarokn Ofs yn xizan ku pars dikin, jinn ku ber dest var li ber deriyn xwe rniştine " qala eyaln xwe dikin ", kezebfiroşn bajr, zarokn ku di Dcley de dimzn.
6- Hmayn gund: muxrib, pirze, komn pş, " tahma frkan bhna firkan ", drbyina ji behr, mihn, ber.
7- Hmayn bihevşabn: eşa, mizgefta zerdeştk, can taz, " bhna himzn dergsiyn bhngijnj ", " doşekeke ji pş ", agir mizgeft, dojeh, psrn kevzgirt, orgazm, fediya pişt w, " bhna pirtiqalan ji por te t ".
8- Hmayn zayin: malzarok, d, dergş, hezkirin tahma dtiy, bhna bebekan, cw, zik.
9- Hmayn cejn: kfa zarokatiy ya ji bo cejn, tahma kuleyan, bhna goşt ku li ser tifik dikele, zarokn ku li nav malan li şekiran digerin, qurebyina zarokan ya ji bo hejmara şekiran, xizan, reben, zarok ku ji ber ku sola w tuneye li ber xwe dikeve, " cejnn krkir ".
10- Hmayn yin: otogar, sirgn, rwt, qesas, rawestgehn qiraxn avan, kerba yin, r, buxik trik, briya " şikenandina pvazan şewitandina cixareyek ", pvongn ol, leyistokn ji heriy, şiva trn.
11- Hmayn sergoy: tevlihev bhna genn, zivistan, sobe, xizan, tahma elektrk, bhna sergoy, pisk mişk, piska ku di ksek devgirt de li ser sergoy, bahcann peliq, boikn ixareyan, roka lempeya ku cin t de ye, kuik tle ku li se sergoy digere, aciz.
12- Hmayn br: şev, bin br, wers, dewl, krah, yaqamoz, reş, hibr, gir, naln, bitenti, depresyon, mirina di bin br de, şzofren, kuştin, brann.
13- Hmayn nv şev: strk, evn, ş, felek, " tirs-tar-tent ", ferşte, sewsbyin, ezman, kanat, redkirina sstem zagonn civak poltk, bdawbyina ezmn, heyv, gerdn meteor, astronom, Xwed, pvan, wext, rewş, cih, lixwegerna bi gavn şopa berf. 15
14- Hmayn mahşer: libendemayina tofanan, bhvt, serhildan, krz, mahşer, şikestina mirazan, delalbna demn ber, xezeb, xewnn herim, paranoya, gemar, qiyamet, mirin, giyan, şewata di nava gir de.
15- Hmayn xwnxaney: qrstaln qeş, biraştina goşt nsann mir, xwendinn li ser zulma dema Hitler naziyan, mermer, medrebkirina kr, kesab, mezrb, karxezal, kpn mezin, htn heftsr prebok rokn kevin, pelmokn lsiyay, tirs, cin, kabs, meyt, şjin, birn, bahoz, desthilatdar, reng sor, serma, kefen.
16- Hmayn daşir: lixwexweşann, erotzm, orgazm, neynika şikest, bhna mz, gen, tar, serhildana li dij tabyn civak, kovarn pornografk, li ser dwaran gotinn deolojk, tevlihev, flozofiya li ser dwarn daşir ya bsnor.
17- Hmayn hrsbyin bitentiy: qesra tentiy, payiz, bhvbyin, quzulqurt, şrz, ziqm, hrs, jahr, şewb, zahferan, serhildrn " terorst ", revok, gundn xerabe, gundn şewitand, near, şr, şer.
18- Hmayn şer: bombeyn kmyew, iya, kevir, şervann ser iy, şer azadiya welatek, kerb, hrs, gir, bhvt baret, kilamn dengbjan, zimanek qedexekir, cezakirina kesn ku bi kurd distirn, mirina gerllayan.
19- Hmayn redkirin bi sembolzekirina teyran: milenym, qerteln qetlheram, kolata, qolanya, qertel, ref ivkan, nikilkr, sembolzekirina xwekişandina ji civak, redkirina jiyana civak bi away hey, şzofren, bej, kednebyin.
20- Hmayn mişextiy: sirgn, briya welt, briya hezkiriy, baweriyn bmahne, paranoya, redkirina olan, bindest serbestiya di bindestiy de, astengn serbestiy, derengbyina mirin, masvan, xurtbyina zordariya li ser daxwaza serbestiy, l dsa j hezkirin, hviyn evn.
21- Hmayn Qoser: girdayina bi bajar xwe, trajediya malbatn ku miltan ji wan derketine, tirsa ji dewlet, miltan, deşfrebyin, llegalbyin, meytn gerllayan n ku di nava irav de ji bo teşhrkirin rzkir, serjkir guhjkir, wney leşkern ku ser guhn gerllayan j kirine bi kf wneyn didin girtin, tecawizkirina laş gerillayeke m, hoviya leşkeran, barbar, xwepşandanek ji bo protestokirina zulm, xwarina lxistin ya ji polsan.
22- Hmayn işkencey: laş ku bi dayina elektrk diperpite, talankirina welatek, jstendina hem mafan, qedexekirina zimn, dijminkirina gel, bsnorbyina zulma li ser gel, l dsa j, diyalektk, digel hem hovtiya zulmdaran j bhtir xwastina azadiya bihvbyin.

Gava ku mirov van hem wne, hma, sembol an j deklanşoran tne ba hev, tabloyeke bi ten li ber mirov pk t, ku ew j Kurdistan e. L helbet di nava v herma dunyay de, ku di dema me de kes newr (belk j nema dixwaze) nav w j bibje, Rnas Jiyan hewl nade ku behsa hem hln jiyana kurdistan bike, ew bi ten dixwaze behsa hin hln jiyana xwe bi xwe ya kurdistan bike.

"wexta ku surxn dibm
min zanbya, ji dvla ent li mil xwe
min welat xwe
yan kurdistana xwe
aramiya ruy te
min we bi xwe re bianiya16
di hundir qewlik qurana xwe de
i fde! " (koleksiyona 20an)


Ji bo zelalkirina hin avkaniyn hin koleksiyonan, li v devera nivsa xwe, em mecbr in hin hln ku em dizanin j bidin xuyan. Ji ber ku nivskar bi xwe di kurtejiyana xwe de dibje ku ew du caran hatiye girtin17 , hjay gotin ye ku herdu caran j ew li Qoser hatiye girtin cara pşn, girtina w di xwepşandanek de pk hatib, ku di koleksiyona 4an 21an de derdikeve pşber me. Di pvajoya v girtin de, w j weke hevaln xwe yn din end rojan işkence dtib. Helbestvan v brann bi van rzikan diyar dike :

"lse,
ango taştiya emir
ango lstina bi kran
heyecana pelandina devaneyan weke htn qzan
şna jopn girtina xwepşandanan
sazkirina xeyaln erotk li gel keikan" (koleksiyona 4an)


Girtina w ya duyem, ji xwe ji aliy gelek kesan ve t naskirin ev girtin bb sedema ku pols dest deynin ser komputera w di encama w de, teva hin xebatn w yn din, orjnala van koleksiyonn v berhem j ji aliy polsan ve hatib windakirin.
Dibe ku van rzikn koleksiyona 21an, pişt v byer hatibin nivsandin.

"ji flmek barbaran re şoreşvann baranan dibn qurban
qoser di dawiya flm18 de li epikan xist
wan li me dixist
me ji wan re li epikan dixist" (koleksiyona 20an)


Rnas Jiyan pişt v girtina duyem hatib sirgnkirin. Dibe ku koleksiyonn ji 10an heta 16an ( ya 20an j di nav de) pişt v byer gelek di bandora v girtin v sirgnbyin de mabin. Ji ber ku ger mirov bala xwe bide naverok semboln koleksiyonan, mirov d bi hsan bibne ku di hestiyariya helbestan de ji nv ber bi dawiy ve şkişandin bitentiyek xwe di her devera rzikan de r dide. Belk koleksiyona 12an ji ber w behsa bin brek dike:

"di bin breke birndar bbin de
tu kes nikare bi qas te xweşik bigir
binale j" (koleksiyona 12an)


L ger mirov hebek vegere ser berhem, mirov d li şwazeke din rast were, ku d me hebek dr mijarn helbestn din bibe.

"tu ji dola kuliyek berf y gewr!
tu berf
ez berf im,
berf im,
berf im
l l nar l l nar
ji dev te y fncan keldmana qahwey difre " (koleksiyona 1)


Di hin koleksiyonn din de j, dsa mirov dikare heman hmayan bibne, ku Rnas Jiyan di van mijaran de wek helbestvanek xurttir xuya dibe. Bikaranna hmayn (li gora pirtka w ya yekem "Janya") btir şnber (nrbaran, concret, somt) h xurttir j, digel tevahiya Mexzena Xwn, di koleksiyonn din de berbiav e.

"soln di dest te de
dev dawa te hilkir
pxwas
li peravn pirzeyan tu li şeytanok qalikn behr diger
muxribk
tu mihneke xweşik li nav pirzeyn beriy, dn şn..." (koleksiyona 6an)


Dsa hjay gotin ye, ku peyva "xwn" di nava koleksiyonan de neh caran hatiye bikarann koleksiyona 15an j li " xwnxaney " peyda bye.


V- irskzma Rnas Jiyan

Rnas Jiyan di paşgotina berhema xwe de d navek li v hewla xwe dike ji w re dibje " irskzm ". Ger em bala xwe bidin vegotina nivskr a li ser irskzm, nirxandina me ya jor, ku me li ser paşgotin kirib j, d baştir were fahmkirin.

Pnc: "Ziman irskzm ziman maran e ango jahrn e () Di qirna em t de ne, kes, ji ber otorte sstemn desthilatdar alavn gemar xwe naj (...) ht hindur w ji dvla w/w dij, ew ht mparatoriya xwe di ruh w de ava kiriye (...) Ziman irskzm y mar herweha y jahr bi pvedanek van htan dikuje kesayetiya orijn ji nav lepn wan difilitne. irskzm ne agir e, ne tofan ne j leh ye, yan ji wesfn mezin bandora wan pir nehatiye pkhatin, hew irskeke birsk ye, di enerjiya irskeke birsk de ye, di ronkaya irskeke birsk de ye, qeder end saniyan ronahiyek dike (...) kesayetiya irskst (...) hebneke bzayend e; (...) ew tiştek din e, l heta niha ne tiştn hey ye. (...) Navek nuh, dirvek nuh, ruhek nuh, pvaneke nuh, rengek nuh, nuhbneke nuh..."

Em hv dikin, ku xwendevann me d ji ber dirjbyina v mnak li me negirin, l ji bo nirxandina irskzm, diviya me bi ziman helbestvn bigotaya b irskzm li gora w i ye. Em bawer in ku ev mnak tra nirxandina me dike.

Li gora van hrgiliyn ku nivskar bi xwe dide, mirov mixabin nikare mageke irskzm ya zelal di ser xwe de saz bike. Bi ten em dizanin ku Rnas Jiyan ser li hember rewşa xwe ya hey hil dide, l bel tgihştina (conception) ku ew pşniyar dike, weke ku me li jor j gotib, ne trzelal e. Bi awayek eşkeretir, ji ber ku nivskar dixwaze retorka xwe bi sembolan destnşan bike, mirov nizane b nivskar dixwaze i bibje. Nivskarek ku di pskanalzm de gihşt be, xwed flozofiyek be civata xwe baş nas dike refleksiyon reaksiyonn w yn xurt hene, div bizane ku ji bo civata me (belk ji bo civatn din j) vegotina ramanan bi sembolan nabe, l bi veirandin mnak pşniyaran ve dibe. Berhemek dikare temsla tgihştineke n bike, Mexzena Xwn j ji bo v yek tra xwe xurt e, l bel berhemeke bi v reng her i qas dikare tgihştinek xurttir bike j, ew bi tena ser xwe nikare w bi qas ku j re div, rave bike. Ji xwe, ji ber v yek ye, ku nivskr j pdiv bi pşgotin paşgotin ve dtiye.

Bel, weke ku li ser berga dawn j gotiye, em di avakirina v berhem de poetikayeke tra xwe modern dibnin, l bel danna teoriya v poetkay zde li dr edebiyat maye. Kesayetiya ku Rnas Jiyan di v paşgotin de behs dike, kesayetiyeke weha ye ku red dike, ser hil dide xwe ji n ve saz dike. Ev kesayet nikare bibe kesayetiya irskzma ku "nbneke n"dixwaze heke em bixwazin hebek din l zde bikin, em pişta xwe bidin koleksiyonn arheh nozdehan bibjin ku hem karektera irskzm di redkirin libendamayina tofanan de diyar dibe.
L ji bo i?
Xwesazkirineke ilo?
ima tofan?
Pişt w d i bibe?
irskzm i pşniyar dike?
Ma qey ferqa irskzm heyamn ber w bi ten di anarşiya ku ew pşniyar dike de disekine?

Er, helbestvn hewl daye ku irskzm bide fahmkirin, l mixabin, helwsta w ya biberxistina irskzm, ku li gora me hjay piştgiriy ye, ji bo v gav ne bi qas ku ew hv dike biserket ye, ji ber ku ji bo biberxistina v helwsta ku ji tgihştineke n hatiye, vegotineke eşkeretir diviya. Ji bo v gav, bi ten mirov dikare bibje ku li gora irskzma ku Rnas Jiyan rave dike, nbnek div ji xwe herkes v yek dibje ew ne y yekem e, l nbneke bi i away, em nizanin.

Ger mirov bixwaze navek li heyama n (ji xwe heyam navn xwe j nbnn xwe j bi xwe re tnin) bike, div mirov ber hertişt nbnn w heyam tarf bike, weke ku Victor Hugo di pşgotina Cromwell (nivsandina pşgotina w: cotmeh-1827) de ji bo romantzm kirib.
L bel Hugoy ku bi pşgotinn xwe gelek navdar e, h di pşgotina xwe ya ji bo Odes et Posies diverses (1822) de bingeha v guhern danb di 1823an de li derdora kovara La Muse franaise hevaln xwe civandib. Ber nivsandina pşgotina Cromwell, ku di meha pişt temamkirina berhem de hatiye nivsandin, bi salek, 30 cotmeha 1826an, di nameyeke ku heval w Nodier ji w re dinivsne de, em dibnin ku ew d pdiviya belavkirina doktrnn xwe yn poltk edeb dibnin Nodier ji w re dibje "d wext e (...) li hember Akademiya Frens, akademiyeke n, li hember rojnameyn hey, rojnameyeke n" her dawn j "li hember edebiyata hey, edebiyateke din"19 .
Hugo j di pşgotina Cromwell de tgihştina klask bi v away serobin dike:

"(...) Karektera helbesta mirovahiy ya yekem kawik b; karektera duyem hsan b; karektera syem -ango ya ya me- rast ye (...) He tiştn ku di xwezay de hene, di huner de j hene. (...) Karektera dramay reel e(...) roman bi rastiy dij. (...) tu zagon tu model tuneye; bi awayek din, ji bil xwezay tu zagon tuneye... "20

L, weke ku em dibnin, di redkirina tiştn hey de fikirn Nodier Hugoy gelek zelal in ew bi zimanek gelek eşkere btirs dipeyivin navan didin. Mirov di hevokn wan de rasterast fahm dike b ew li dij i derdikevin i pşniyar dikin. Xwez me bikariya ji bo Mexzena Xwn j heman tişt bigotaya.21 V helbestvaniya bhempa van koleksiyonn ji bo helbesta kurd giranbiha, v kurdiya xweş v daxwaza hja, paşgotineke bi zimanek eşkeretir pwist dikir. Baweriya me ew e, ku h heta demeke dirj j d kesek nikare helbesteke bi v reng di kurd de binivsne Mexzena Xwn bide jibrkirin. Xwez paşgotina w j bi qas w pşgotina w eşkere rasterast bya!

Ji ber ku di dema n de d div em rastiyan rasterast b tirs bibjin. Weke ku Jean-Paul Sartre dibje:

"... Nivskar hiş civat tev li hev dike (...) Binavkirin, destnşankirin e; l destnşankirin guhertin e."22

------------------------------------------------------------------------
1Wergera hem jibergirtinn v nivs ji aliy nivskar v nivs ve hatiye kirin ji ber ku armanca v nivs ne werger e, dibe ku wergera wan ne tra xwe biserket be. Em hv dikin ku d kesek ser xwe bi v hla nivsa me re neşne.

2Weke agah div em bibjin ku Rnas Jiyan di heman kat de yek ji birvebirn weşanxaneya Belkiy ye.

3Em li vira nekevin behsa tkliya sstema psşk (psychique) ziman nivsandin ku d me ji mijara me bi dr bixne, l bel, div em bibjin zimannasn wek Gustave Guillaume (Temps et Verbe, Leons de Linguistique) Ferdiand De Saussure (Cours de linguistique gnrale) ber li ser tkliya sstema psşk ya semiyolojk (smiologique) xebitne. Ji bo kesn ku miraq dikin: G. Guillaume, Leons de Linguistique, nemaze j dersa w ya roja 25-11-1948an.

4 Kesn ku dixwazin di v mijar de xwendinan bikin, dikarin bi rehet hin avkaniyan peyda bikin. Ji bo pskanalsm Sigmund Freud Carl Gustave Jung, ji bo ziman edebiyat j Grard Genette Gustave Guillaume, Jean-Paul Sartre Roland Barthes.

5 Vegotina binhişna xwe kar xwe ji bo nivskarek ne hsan e. Charles Baudelaire j, li ser daxwaza weşanger xwe, carek dixwaze pşgotinek ji Les Fleurs du mal (Kullkn xerabiy) re binivsne, l bel ew di v projeya pşgotin de, ku d bi d re ap bibe, weha dibje: " Weşanger min dibje ku heke ez bi pşgotinek diyar bikim b min ji bo i awa ev pirtk nivsand, ez bibjim b armanca min, derfetn min, awa methodn min i bn, d hem ji bo min hem j ji bo w baş bibe. B şik, xebateke bi v reng d kfa evndarn retorka kr bne. Ez belk ji bo van kesan, bi d re bikarim tiştek binivsnim () L heke mirov baştir bifikire, ma gelo ne diyar e ku ev kar, karek belasebeb e (...) ? L bel sedema "redkirina" min a her giring ew e, ku kfa min ji karek weha re nay ev kar min aciz dike. Ma mirov temaşevanan dibe atolyeya dekorator dirnker (terzi) an j loja (loge) komedyenan? () Ez naxwazim ne tiştek bidim zann, ne kes şaş bikim, ne kfa kes bnim ne j kes qane bikim. Derd min, hal min bes min e." (Baudelaire.- Les fleurs du mal: et autres pomes.- Paris : Flammarion, 1964).

6Ev peyv ji ber berhema Jean Baudrillard (Simulacres et Simulation, Editions Galile, 1978) hatiye wergirtin.

7Me di hin nivsn xwe de beş v nivs y yekem de gotib, ku div em rastiyan ji hevdu re bibjin. Di demeke weha de ku hejmara nivskarn me ji xwendevann me btir e de ( bi ten li ser malpera Qamişloy, heta niha nav 231 nivskaran derbas bye, car hn bi xwe navn nivskarn ku di internet de nanivsnin an j di malpern din de dinivsnin txin ser v hejmar), pdiv giringiya nirxandina berhemeke weke Mexzena Xwn, di ser gelek daxwazn me re ye. Bi v away, belk mirov bikare hin hln berhemdariy btir bide nqaşkirin. Kesn ku hay wan ji xebatn me heye, dizanin ku ev ar sal in ku em bi rya hin berhemn kurd rexnekirina wan hewil didin ku tgehn nivsandin berhemdariy nqaş dikin. Kesn ku hay wan j tune ye, dikarin li nivsn me yn dawn yn bi nav " Pirsgirekn Antolojiyn Kurd " " Sobarto romannivsiya Helm Ysiv" " statstikn romann kurd (kurmanc) " biniherin.

8Grard Genette.- Seuils.- Paris : Seuil, 1987.- 389 r.. Ev berhem weke " pirtka pirtkan " tte naskirin Genette bi v berhem refleksiyonn xwe yn li ser mijarn wek nav nivskar berhem, epgraf, pşgotin fonksiyonn w, sernivs, beş, notn alkar hwd. bi awayek gelek vekir bi mnakan rave dike alkariya tgihştina berheman dike.

9hd (heman avkaniya day). r. 182-183.

10 Albert Camus, Discours de Sude, 1957

11Barthes, Roland.- Le degr zro de l'criture : suivi de Nouveaux essais critiques.- Paris : Seuil, 1953-1972.- p. 57.- (col. Points Essais).

12Carl Gustave Jung.- Essaie d'exploration de l'inconsient.- Paris : Folio, r. 51-54.

13Ji ber ku li ser rastnivsandina hin peyvn teknk yn ku ji ber zimann biyan hatine wergirtin, zimannasn kurdan h li hevdu nekiriye, nivskar v nivs pdiviy bi dayina orjnala wan dibne. Di nava kurdan de, bi ten Grpa Kurmanc ya Ensttuya Kurd ya Pars heye,ya ku bi awayek akademk li ser van pirsgirkn kurd dixebite, l di ferhenga Kurmanciy de j h ev peyv nehatine bicihkirin.

14Hjay gotin ye, ku peyvn weke aciz, bitent, bxew dnt di helbestn Rimbaud Baudelaire de j gelek caran derdikevin pşiya mirov. Em nizanin ka gelo Rnas Jiyan " Tableaux parisiens "a Baudelaire xwendiye yan na, l away bicihkirina van koleksiyonan helbestn Baudlaire yn ku heryek beşek tabloya Pars pk tnin, nzkiy li hev dikin.

15Intertekstualiyek di navbera hin hmayn Mexzena Xwn hin helbestn biyan ber bi avn me ketin, ku mirov dikare wek bandora xwendinn helbestvn paraztina hin hmayan a ji aliy binhişn w ve binirxne. Jung di berhema xwe ya derbar Nietzche (Zerdeşt weha digot) mnakeke bi v reng dide dibje, ku hay Nietzche j tuneb, l bel bandora pirtkeke ku w di zarokatiya xwe de xwendiye li ser beşek v berhema w ya navdar heye. Jung diyar dike ku w bi xwe j bi tesaduf ew berhema ku rojnivska keştiyek ye xwendiye pişt w, w xwe gihandiye xweha Nietzche pirsiye, b hela Nietzche ew pirtk xwendiye yan na. Xweha Nietzche ji Jung re gotiye ku rast e w Nietzche, gava ku pik bn, ew pirtk bi hev re xwendib. Em dikarin bi v away bibjin, ku intertkstualite j encama alakiyeke binhişn ye. Di Mexzena Xwn de, heke mirov du mnakan bide, mirov dikare tkliya koleksiyona dehan bi " Bajar " " thaca "ya Kawafs rzikeke koleksiyona bstan j ( ji bo mirin ji xwe d pir dereng e) bi helbesta Aragon re (d wext dereng e ji bo hnbna jn) deyne. Herweha, mirov dikare ji bo mnakeke xwendinn helbestvn yn Cegerxwn j bide. Di koleksiyona szdehan de, rzikek (ji malzaroka chan derketime n hatime chan) mirov dişne hin helbestn Cegerxwn. Herweha di heman koleksiyon de, " şopn li ser berf " j helbesteke Ahmet Tell (Karda izler) tne bra mirov. Mirov dikare mnakeke ji dervey edebiyat j ku bandora xwe li helbestvn kiriye, bide. Di koleksiyona panzdehan de, hmayn filmn tirs " refeke pelmokn lsiyay " j nemaze filmek Hitchkock (teyr) tne bra mirov.

16Weke ku di v mnak de xuya dibe, di apa Mexzena Xwn de hin şaşitiyn gramer j, yn ku ji devoka Mrdn tn, ber bi av dikevin. Di v mnak de j, şaşitiya ergatv heye. Rastiya w ev e: min hn bi xwe re bianiyana.

17 Heke ev agahiya ku nivskar bi xwe dide, d di tgihştina hin koleksiyonan de al me neke, hing d balkş be ku nivskr sirf ji bo ku bibje " ez hatime girtin " di kurtejiyana xwe de behsa v yek kiribe. Ger mirov bala xwe bide kurtejiyann ku em li ser hin berhemn kurd dibnin, mirov egosentrkbna nivskariya kurd baştir fahm dike. Hin ji wan heta behs dikin b end rojan an j end mehan işkence j dtine, ku mirov tkliya v yek bi berhemn wan re nikare deyne. Ew dibjin qey li v welat ew bi ten hatine girtin wan bi ten zordar zulm dtiye. Gelek nivskarn me zulmn xwe difiroşin me. Ev j dibe taybetmendiyeke edebiyata me ya din.

18Di Mexzena Xwn de, di hin peyvan de ji ber bandora devok Mrdn, tewang hatiye jibrkirin, ku yek ji mnakan j peyva "film" e. Di devok Mrdn de tewanga navn nr gelek km t bikarann.

19 Seebacher Jacques, " Chronologie " in Victor Hugo.- Notre-dame de Paris.- Paris : Livre de Poche, 1998.
20 Verhaeren Emile.- Hugo et le romantisme.- Bruxelles : Editions Complexe, 2002.- r.52.
21 "Rnas Jiyan di hevpeyvneke xwe de diyar dike, ku w li ser heyamn sedsala 19an j hin xwendin kirine tkliya xwe cudabnn helbesta xwe ya bi sembolstan re vedibje. L bel, dsa j li ser pirsa "irskzm i ye?" heman bersiv dide. Li gora me, Rnas Jiyan guhernn ku irskzm pwist dibne baş fahm kiriye, l veirnn ku ew dide, tr fahmkirin nakin. (Ev hevpeyvn di 21.01.2004an de di rojnameya Yeniden Ozgur Gundem de hatib apkirin)
22Sartre Jean-Paul.- Qu'est-ce que la littrature.- Paris : Folio.


Vegere rûpela destpêkê


ÊVAR BAŞ - ji projeyên Malpera Amûdê
 copyright © amude.com [ info@amude.com ]