www.evarbash.com - malpera sdwergirtin vedtina asoyn speh yn and wjeya kurd

Ibrahm Seydo Aydogan
24.04.2004 - 10:35

HEYAMA NÛ
an j dema kesn ku gir bera bnderan didin
an j ser tgihiştineke edeb ya n (I)


Ibrahm Seydo Aydogan - Rouen/Fransa
ibrahimseydo@hotmail.com

I- Medtasyonek pik li ser rewşa berhem, nivskar weşangern kurd

Gava mirov bala xwe bide demn apkirina berhemn kurd, mirov bi hsan bibne ku hejmara berhemn ku di van pnc saln dawn de (1999-2004) hatine apkirin, ji hejmara hem berhemn ku ber wan hatine apkirin, zdetir e. Ji weşangern ku hema i t ber destn wan ap dikin bigire heta bi weşangern ku pereyn ap ji nivskaran werdigirin bi yn ku berhemn nas dostn xwe bi ten ap dikin, ger mirov bala xwe bide weşanxane saziyn kurd n ku dktatoryaln jihevket tne bra mirov, mirov d baştir fahm bike b ji bo i ew qas ferq di navbera weşanan de heye.

Pirsa sereke ev e:
Ma di van pnc saln dawn de i hate guhertin, ku hejmara berhemn apkir ew qas zde b?

Mirov dikare ji bo dtina bersivek lezgn ( di heman kat de trajk ji bo "intelligentsiya"ya kurd) ji me re tavil bibje, ku di van pnc saln dawn de li Tirkiyey di war poltkaya pirsgirka kurd de gelek tişt ber bi başiy ve hatine guhertin ji lewre hejmara berhemn kurd zde bne. Ev peyv van demn dawn bi awayek ecb di dev kurdan de bye benşt. Weke gelek xwendevann v nivs, nivskar v nivs j d bi bersivn bi v reng bikene ( bişe j).1 Ji ber ku ger mirov bala xwe bide navn nivskarn ku berhemn wan ap bne, mirov d dsa bi hsan bibne ku piraniya van nivskaran gelek ber sala 1999an dest bi nivsandin kiriye. Em hevdu nexapnin, ji ber ku di dema n de d cih ji xapandin re tuneye awa jihevketinn di war poltk de ku kurdan ser sedsala bstan di sala 1980 de dtin ew ber bi lixwepirsn jixwepirsneke n ji wira j ber bi nivsandin ve dehf dan, herweha jihevketina jenerasyona tevgera kurd ya ekdar j heman ry li ber me datne. 2

Div mirov ji br neke, ku em di demeke weha de dijn, ku ew qas pirtkn kurd li pey hev ap dibin, l dsa j balkş e ku hejmara firotina berheman qet zde nabe. Di rewşeke weha de, ma ne div mirov hin pirsn baş ji xwe bike?

Em tim ji xwe dipirsin b ji bo i berhemn kurd nayn xwendin, l gelekan ji nav me qet ji xwe nepirsiye b ji bo i kurd div bi kurd bixwnin. Heke em sedemn v pirs yn sosyo-poltk hişmendiya netewey pozsyona xwendevn ya ku bi reaksiyona w ya kir ve tkildar e, ku teoriya smulasyon 3 tne bra mirov, deynin hlk, tu dev ji xwendina wan berhemn kurd berde, em tew li wan berheman neniherin j. Bi xra v nivsa ku em t de behsa berhemek bikin, ka em end pirsn n j ji xwe bikin:

1- Nivskar an j weşanger ji bo i v kar dikin?
2- Me nivskaran, me heta niha (ji bil nivsandina berheman) i kiriye ji bo ku berhemn kurd bne xwendin? Gelo qmet berhemn me di qada edebiyata chan de i ye? An j berhemn me i qas edeb biserket ne? An j, bi awayek eşkeretir, berhemn me i qas hjay xwendin ne? Ma gelo hay me ji me heye b em i bi i away dinivsnin?
3- Mirov i qas dikare ji weşanxaneyn me re bibje " weşanxane "? Ma berpirsiyariya weşanxaneyan bi apkirin belavkirina berheman ve bi snor dibe? Gelo di tgeh, helwst quretiya (an j bvilbilind) weşangern me de tu pirsgirk tune bin?
4- Ji bo i ji dleva berhemeke zimanek din, xwendevan bila berhemn kurd bixwnin?4
5- Gelo di tkliya weşanger, nivskar xwendevanan de di pvajoya afirandina berhemeke kurd de smulasyonek an j di tkliyn wan de hpokrziyek tunebe ? Gelo mirov i qas dikare di aroveya " processus de simulation "a Jean Baudrillard re li pvajoya afirandin firotina berhemn kurd binihere?
Ji ber ku heta niha kesek wrek derneketiye (digel ku herkes p dizane j) bi awayek eşkere behsa hin rastiyan nekiriye, em mixabin heta demeke din j nikaribin bersivn van pirsan ji bo civata kurd werbigirin. Ji ber ku heta niha " xwendin nivsandina kurd proz e " heb. Digel ku em v prozbyin datnin ser ser ser avn xwe, div em bizanin ku ji ber ku ji demek bi şn de xewn slogan nema tra mirov dikin, prozbyina vala j mehkm jibrbyin wendabyin ye. Droka Xwedayn jibrkir div guwahya (şahid) v teoriya hsan bike.
Bey ku em pirsan ji xwe bikin, mirov dikare demek v proziya peyv bipejirne, l div mirov bibne j!
Ev bst pnc sal in ku edebiyata kurd du gavan j bi pş ve neketiye! Ev bst pnc sal in ku hejmara firotina berhemn kurd bi ser du-s hezaran neketiye!
Kesn ku weke afirnrn edebiyata kurd li kokteyl resepsiyonn biyaniyan digerin, du q j li qn ber zde nekirine!5

Div mirov li xwe mikur were ji xurtbna rastiy netirse hertişt bi qedexebna zimn (an j zordestiya li ser zimn) ve gir nede. Em ji pirsan ditirsin, l bel bersivn van pirsan dikarin ry li ber nivskariya me j edebiyata me j vekin bikin ku xwendevann kurd ber xwe ji bo sedemn xurttir bidin berhemn kurd. L di ser de, div nivskar weşangern kurd kumn xwe deynin ber xwe bifikirin weke camran bersivn van pirsan bidin. Gelek weşanger nivskarn kurd d ji ber v hevok aciz bibin (ji xwe ew ji z ve ji ber nivsn me aciz bne bila tahdey li xwe nekin, hay me ji wan reaksiyonn wan heye)6 , l bila kesek dil xwe ji rastiy negiire, ji nav berhemn ku bi kurd hatine apkirin, hejmara berhemn ku bi rast j asteke edeb derbas dikin hjay xwendin ne, mixabin gelek km e ku mirov fed dike bibje
Bi we j d dem nehatiye ku em paqijiyeke radkal di nava xwe de bikin?

II- Buhrk

Di beş v nivs y may de, em behsa berhemeke ji wan berheman bikin, n ku v dawiy ap bne, em bi awayek eşkere diyar bikin b me ji bo i di ser nivs de bi gişt behsa rewşa nivskar weşangeriya kurd kir. L ji bo rlibergirtina jihevbelavbyina nivs, em w bi du beşan bidin apkirin.

Berhema ku em behsa w dikin, "Mexzena Xwn"ya Rnas Jiyan ye, ku ev berhem dibe dwana w ya duyem. Ji bo tgihştina sedema beş v nivs y yekem tkliya w ya bi helbesta Rnas Jiyan re, em ji aliy nivskariy ve nzk helbesta w bibin em di ber re hewil bidin, ku em bi v pirtk pozsyona nivskr a li hember mijarn w mijara ku me li jor behsa w kir, binirxnin.

Berdewam dibe..

------------------------------------------------------------------------
1Div mirov ji br neke ku h sala y nivskarn kurd ji ber xebatn xwe yn li ser zimn dihatin sirgnkirin hin ji wan h j li sirgn dijn.
2Armanca niviskar v nivis ne ew e, ku dersa droka poltkaya kurd bide, l hay w j heye b pşketin tkyinn poltkay dikarin i bandora li tevgern kultur edeb j bikin. Ji ber ku tgihiştina nivsandina kurd ne diyar e, carinan pdiv ye ku mirov hin byeran bi br bne. Ji ber w, ji bo bibrann, em mecbr in bibjin: pişt gavn rewşenbriya kurdan a li Stenbol di pey re jihevketina ser sedsala bstan tkyina serhildann ku di herman de as man nemaze j jihevketina Xoybn, rewşenbrn kurd ber bi " Hawar " " Ronah "y ve ajotib. Tevgern kurd yn ber saln heyşty j pişt tkyina ku bi cntaya 1980 ya leşker re hat, ber xwe dab Ewropay li wira, nemaze j li Swd, xwe bi edebiyat nivsandin bilandib. Pişt jihevketinn mikurnehat yn dawiya saln nod, d mirov dikeve w baweriy ku he kes ku di poltkay de tk die, dest diavje zimn edebiyat
3Ev peyv ji ber berhemn Jean Bodruillard (Simulacre et simulation, La socit de consommation) hatiye wergirtin.
4Em li v der roka " ziman hebna neteweyek " ku herkes p dizane ji hevdu re nebjin. Ji bo rlibergirtina hin tgihiştinn ji dervey mijar, div em bibjin ku em li vira behsa etk, estetk edebiyat dikin. Mecbriyeta v daxuyaniy ji xwe nşan dike b asta nqaşn me yn edeb i ye.
5Bi ten wek agah hjay gotin ye, ku di nava snorn Tirkiyey de 20-25 milyon kurd hene piraniya berhemn kurd j Tirkiyey ap dibin. Ev bi xwe paradoksek e. Ji xwe ew derfet tuneye ku mirov hejmara kurdan a rastn bi dest bixe.
6Ji name reaksiyonn devk, yên ku di derheq nivsn me de heta niha gihiştine me, me fahm kir ku bhtir nivskar weşanger ji ber nivsn me aciz in, l bel xwendevan gelek kfxweş in. Ev agah j paradokseke me ya din derdixe hol: hay nivskar weşangeran ji kar wan tuneye ew nizanin b xwendevan di derheq wan de i difikirin. Ango, nivskar weşanger li bin ezmanek din xwendevan li bin ezmanek din dijn


Vegere rûpela destpêkê


ÊVAR BAŞ - ji projeyên Malpera Amûdê
 copyright © amude.com [ info@amude.com ]