www.evarbash.com - malpera sdwergirtin vedtina asoyn speh yn and wjeya kurd
07.11.2003 - 00:12

'SOBARTO' Û ROMANNIVÎSIYA HELÎM YÛSIV

brahm Seydo Aydogan - Rouen/Fransa
ibrahimseydo@hotmail.com


brahm Seydo Aydogan

'Sobarto' (çapa erebî, Beyrût 1999)

Helîm yûsiv (wêne: S.H. Berko)
Romana Helm Ysiv 'Sobarto' ji şeş deriyan pk tt. Her deriyek beşek ji jiyana Silman leheng roman vedike. Nivskar xwendevann xwe li ber deriy heftan dihle bi v away pşniyar wan dike, ku ew bi xwe mijara deriy heftan li gora herşeş deriyn din li cem xwe saz bikin.

Romana 'Sobarto'y bi gişt behsa evna Silmn a ji bo Belqsa xemsar roka serboriya dnbyina Silmn teva hin agahiyn civak rexneya wan dike.
Ji bo away nivsandin y vegotin, bi gişt j, ji bo tgihiştina tevna romana 'Sobarto'y, em j mna romannivs ji deriy yekem dest p bikin.

Deriy yekem bi nifirn weha, ku bi şwazeke drekt hişk ku dijminah tawanbariya Silmn a li hember welat w j difre, hatiye nivsandin. Leheng roman, Silman, tkyina xwe ya şexs bmiraziya xwe ya ku d di roman de behsa w bibe, dixe stuy welat xwe, ku nav w Sobarto ye, ji bo tolhildan j hewil dide ku w bişewitne. Tkliya v byera ku di rpela roman ya yekem de (r.13) hatiye behs kirin, bi d re du caran (r.16 r.196) dubare bye, Agir Snemaya Amd tne bra xelk w welat, herweha bi v away hiş leheng roman j die w dem. Bi dubarekirina ku di rpel 196 de hatiye kirin, t fahm kirin ku di romana 'Sobarto'y de heta niha roka dnbyina Silmn hatiye vegotin.
roka dnbyina Silmn, an j brannn w, bi vegotina byera Agir Snemaya Amd dest p dike. Leheng roman Silman teva gelek zarokn din di nava snemaya ku dişewite de, as maye xelk derve j ji bo ku zarokan xelas bike hewil dide.

Di vegotina v byera yekem de, hin pirsgirkn ravekirin yn li pozsyona vebjr xwe eşkere dikin. Sedema w j ew e, ku nivskar, ji romannivsek btir, mna rojnamegerek tevdigere herweha ji awayn vegotina roman gelek bi dr dikeve. Navkokiya her mezin ku di romannivsiya Helm Ysiv de rasterast ber bi av dikeve, ew e ku nivskar ji dervey snemay li byern ku pk tn, dinihre. L nivskar ji br dike ku leheng w y sereke, y ku byer li dora w digerin, bi xwe j teva zarokn din di nava w agir de, di hundir snemay de as maye ew brannn ku tne ragihandin j brannn w leheng bi xwe ne. Hing div ber hertişt rewşa w leheng ya di nava w agir de bihataya vegotin. Avakirina romanek vegotina bi away rojnamegeriy qebl nake. L mixabin Helm Ysiv guh nedaye v yek ji bar avakirin vegotina byern romana xwe yn esas reviyaye, agahiyn ku herkes dikare bi rehet bi dest bixe, rave dike. Ev yek j t w watey ku romana 'Sobarto' di war tevna roman de, di pozsyona vebjr ya li hember byeran di tkliya byer lehengan de, h di ser roman de derbn mezin dixwe. Ji ber ku ji bil şibihandina navbera herdu şewatan, byera Agir Snemay di roman de cihek ewqas giring nagire. Ji lewra mirov dikare bibje, ku Agir Snemaya Amd j di v roman de ji pneyek bi w de nae. Byer bi v away bi daw dibe.

"Her wiha zarok duwazde hembz kirib bi hev re şewitbn, laşn şewit birin nexweşxaneya Qamişlo, zdey s zarok şewata wan giran b zdey sd j birnn wan sivik bn. " (r.15)

Mirov kjan rojnamey veke, ew li heman agahiyan rast were! Dawiya v byer awa di ser re hatibe dayin, ser w hem hln w yn din j weha ne. Zarok di hundir de dişewitin, xwediyn wan hewil didin ku wan xelas bikin. L bel ya balkş ew e, ku qrna zarokek j di v roman de nay bihstin. Hunera roman tucar ev away vegotin qebl nekiriye.
Franz K. Stanzel di berhema xwe ya bi nav "Teşeyn Roman" de dibje: "Ji retorka antk vir ve t zann, ku şwazn curbecur teşeyn curbecur herweha bandorn curbecur li guhdar an j xwendevann xwe dikin." (roman biimleri, r.7, izgikitabevi, 1997, Istanbul)

Di v roman de, di vegotina byera Agir Snemay de, ku ji ber hewildana Silmn ya şewitandina bajr ve tt, ya ku v byer dide xwendin, ew trajed ye ku di wney zarokn ku di nava w agir de der li ser wan hatiye girtin re, derdikeve der. Peyvn wek "agir bi perde dwarn ax ve hilperik, saw tirs xwe berdabn diln picik, zarokan ber xwe dan deriy mezin ji dleva ku vekin ew girtin. " (r.14) ji xwe byer bi qas ku gerek be rave dikin. Ji vira bi şn de, d avakirina hrgiliyan tercha awayek ravekirin div derkevin hol. L bel, ger em bala xwe bidin v mnak, em bi rehet bibnin ku romannivs bi du peyvn ku dikare b bra herkes, dixwaze xwe ji bar vegotina roman xelas bike. L hin hrgil an j detayn din j tn bra herkes ku nivskr xwe ji wan bpar hiştiye.
Di vira de, ger em bi away ku Franz K. Stanzel j ji bo nirxandina vegotinan pşniyar dike, tev bigerin, em van pirsn jr ji xwe bi d re j ji roman bikin:

1- Ka deng zarokan, ka giriy wan, ka qrnn wan?
2- Ka lixwexistin, qrn lawijn dyn wan ku div guh qul bikirana?
3- Ka kesn ku bhv, bare, xwe li der dwaran dixin?
4- Ka zarokn ku xwe di ber hev re radikin hevdu dieciqnin?
5- Ka ban ku bi ser wan de dikeve zarokn ku di bin de dimnin?
6- Ka tirsn nsan?

Ev pirs hem div bn bra her xwendevan jr, l bel nayn bra nivskr. w, ew bi ten dibje:

"Gewdeyn zarokan ji agir b dil re bbn xwarineke sivik." (r.14)
Ev hevok bi xwe, tu wateya w tune ye. Metafor hmaya ku di v hevok de ji bo şewitna zarokan a trajk hatiye bi kar ann, qet li byera ku t vegotin, nakin. Ev ziman ne zimanek edeb ye. Mirov t nagihje b ka nivskr xwastiye i bibje.
Pişt v hevoka bwate, nivskar dibje:
"Ban ji text qirşik hate xwar." (r.14)
Heger di vira de nivskr behsa zarokn ku ew ban ji text qirşik bi ser wan de t xwar, bikiraya hema piek bya j hebna wan zarokan a dilş li wira nşan me bikiraya, me y ewqas xem nexwaraya, ku ji xwe vegotina romane j v yek pwst dike. L di v mnak de j ji neyeke rojnamegeriy p ve tişt tune ye.

Silman ku leheng roman y sereke ye, bi xwe j di nava w agir de ye, l bel digel ku ewqas brannn w hene j digel ku yek ji girngtirn brannn w div ew bya, Silman qet behsa w roj nake. Ten di rpel 15an de diya w dibje: "Xweska tu ji dleva biray xwe y mezin bişewitiya." (r.15)
Ger mirov bala xwe bide v hevok, mirov d tavil pirseke dijwar ji xwe bike: "Diya w ji bo i weha dibje?"
pirsa ji v pirs girngtir j ev e: "Ev agah di roman de bi kr i t?"

Cih v byera biray w tercha diya w ya ku ji hrsa w tt, di roman de tune ye. Bersiva van pirsn ku me kirin, rehet e. Helm Ysiv dixwaze di romana xwe de behsa hin byern weha bike, ku ji rastiya milet kurd tn. Byera Snemaya Amd j di droka bajar Amd de cihek giring digire. Ev taybet bi ser xwe komplekseke mezin e ku bi hem romannivsn kurd re heye. Romannivsn me tim dixwazin ji byern rastiy romanan ava bikin, l ji ber ku ew byer di tevna romann wan de baş nehatine bi cih kirin, an j ger em bi awayek din bibjin, ji ber ku romannivsn me h pvajoya afirandina romanan baş fahm nekirine, ev byer pirsgirkn estetk j bi xwe re tnin.
Axaftina nivskr a ji dervey roman (r.114) v yek ji xwe eşkere dike.
Di her nivsa xwe ya li ser romanan de, em v peyva Feth Naciy ku wek mezintirn rexnegir romana tirk t qebl kirin, dubare dikin. Hem romannivs hem rexnegir div bi v yek bizanin: "Er, roman hebek j vegotina jiyana rastn e di jiyana rastn de hezar byern belasebeb detayn bqiymet hene. Roman nikare bar hrgiliyn belasebeb rake."

L weke ku hem teorsyenn roman li ser li hevdu kirine, di roman de sedema hertişt heye, ku ev yek j romannivsan mecbr tevneke tkz dike. Yan, her detaya ku di nava vegotina byeran şayesandina lehengan de tn bi kar ann, div di nava roman de xwed fonksiyon bin. Ger em bibjin ku leheng me textor e, div textoriya w bi kr tiştek were. Ger em bibjin ku leheng me dikuliya, div ev j di roman de tiştinan bi xwe re bne yan j biguherne. Heke leheng bikule j nekule j wek hev be, hing div em behsa v yek nekin. Niha gava ku em bala xwe didin nivsn xwe yn li ser romann kurd, em dibnin ku me ev peyv ji bo hem romann kurd bi kar aniye. Ev j diyar dike ku qels seqetiyn hem romann kurd yek in.
Nivskar di rpel 16an de dsa vedigere ser Silman ku dixwaze bajr bişewitne, dibje:
"Silman, y ku li ser t gotin helbestvan e" (r.16) Silman ji bo i helbastvan e ne tiştek din e, nay fahm kirin. Ji bo i ne cotkar e, ne mamoste ye, an j ne berber e? Ji bo i illeh helbestvan?

Di romanan de, mirov nikare li gora kfa xwe tiştan bi lehengn xwe bide kirin an j msyonan bide wan. Weke ku me got "di romanan de, sedema hertişt heye."
Ka em bala xwe bidin, gelo helbestvaniya Silmn tu guhern di roman de dike yan na? Bersiva v pirs feraseta romannivskariya Helm Ysiv ya di 'Sobarto'y de j derdixe hol.

Dibe ku di rastiy de yek mna Silmn hebe bi rast j helbestvan be, roman j li gora byern xwe v yek weke ku rast be dide hs kirin, l em ne mecbr in ku bi v yek bizanin. Roman bi byern xwe ji xwe rastiyek pşber me dike. Jderka van byeran rastiya wan me aleqadar nakin.
Ji ber ku Helm Ysiv fr nivsandina rokan bye, pnsa w j ber bi roknivsiy ve die. Loma gelek byer di v roman de b destr an j bey ku tu haziriya wan bte kirin, dest p dikin. Mnaka v yek j diyaloga yekem, ku em di roman de l rast tn, dide me. Di r. 17an de, behsa şa pişt dibe t gotin, ku Pra Felek, ku ew j yek ji lehengan e, teşxsa v ş datne dibje ku sedema şa pişt hezkirin e. Weke ku t fahm kirin, mijara v beş ku behsa w dibe, şa pişt ye. L ji ber ku nav Pra Felek t de derbas dibe, nivskar dikeve nav vegotina taybetmendiyn v jina ku bi hin hln xwe ve kopkirina ji Doriyan Gray Oscar Wilde tne bra mirov, bi v away şa pişt ji br dike.
Pra Felek prejineke weha ye, ku tim ciwan dimne, l gopal w ji dleva w kal dibe (r.79). Di romana Oscar Wilde de j heman tkli di navbera Dorian Gray leheng roman wney w y ku ji dleva w kal dibe de heye. Pra Felek teva surrealstbna xwe bi hem taybetmendiyn xwe ve wek emek ji nişka ve dibeje "xuş" dikeve roman. Di v beş de, nivskar byera xwe ya sereke ji br dike heta behsa mvaneke w cran w. y ku ye diziya w, j dike. H du rpel bi şn de nivskar bi hevokeke gelek şikest, ku tişt j nay fahm kirin byera xwe girdide:
"Ji ber v dema ji Silman re got ku hezkirin sedema şa pişta w ye dizanb ku rast j ev e." (r.19)
Ji ber ku di v hevok de diviya du caran bhnok bihataya bi kar ann cnavkeke din j pişt bhnoka duyem hebya, hevok bi awayek weha xuya dike, ku mirov nizane b k kirde ye behsa i dibe. Rastiya v hevok, div weha bya:
"Ji ber w, dema ku w ji Silmn re got ku hezkirin sedema şa pişta w b, w zanb ku rast j ev b."

Byera bi mvana Pra Felek re j ku diyalogek j t de heye, ji nişka ve xuya dibe winda dibe, ku mirov dibje qey nivskar byerek nvco dihle ji ber ku fahm dike ku ev byer ji w re ne gerek e, di cih de derbas yeka din dibe mvan ji br dike. L bel mvana w bi awayek weha hatiye dayin, ku mirov dibje qey d h behsa w bibe. Destpka v byer j b destr e. Gava ku behsa taybetmendiyn gişt yn Pra Felek dike, nivskar atmosfereke weha aktv dişayesne Pra Felek bi mvana xwe re dide peyivandin. L gava ku di cih de dev ji v byer berdide derbas byereke din dibe, dişibe zarokek ku bala w di heman dem de bikeve ser gelek tiştan. Bi v away xwe y vegotina neorganzekir, nivskr bey xwe nzk li teknka romana Faulkner ya bi nav 'Deng Hrs' (The Sound and The Fury- bi frens Le Bruit et La Fureur- bi tirk Ses ve fke) kiriye. Di v romana xwe de, Faulkner byera roman di beş yekem de bi rya mj vegotina Benjy bhiş kawik dide. Her Benjy e, ji ber gjikbn kawikbna xwe, tu car li ser byerek konsantre nabe xwe ji detayek diavje detayeke din bi v away ser xwendevan xwe j gj dike. Heman hs bi xwendina 'Sobarto'y j bi mirov re dibe. Bi ten cugahiyek di navbera wan de heye, ku ew j ev e: Faulkner bi zanebn gjikek an j kawikek bi kar aniye, y ku byer vedibje j, ew gjik Benjy bi xwe ye, yan j desorganzasyon di v roman de hewcedariyek e. L di 'Sobarto'ya Helm Ysiv de, by ku gjikiyeke lehengan hebe, bi nezan heman away vegotin hatiye bi kar ann.
Pişt v derbasbyina ecb ya di nava byeran de, nivskar ji nişka ve dibje:

"Li ber der, li ser kurs rniştib. Bi xweha xwe ya mezin re dipeyiv." (r.20)

L weke byera mvana Pra Felek şa pişt, ev byer j di cih de t ji br kirin, ji ber ku nivskar nizane b d awa xwe ji v qutbyin xelas bike dest bi braniyn leheng xwe yn zarokatiy bike, em nizanibin b bi xweha xwe re ji bo i li ser i dipeyive, ji ber ku em nema w xweh bibnin. Ev j dibe mnakeke din ji bo borganzebyina byern v roman. (Di v hevok de peyva kurs diviya bihataya tewandin.)
Ev away vegotina romannivs, herweha di vegotina braniyn zarokatiy de j dewam dike. Di v beş ku di roman de cihek mezin digire de, gelek byer weke yn pşiy b destr dest p dikin by ku bi daw bibin an j em bizanin b i guhern i bandor di roman de dikin, tn ji br kirin. L div mirov bibje, ku byera sereke ya roman ev hrgiliyn li ser tkiliyn cins yn ji dervey exlaq civat (ji ber v taybetmendiya xwe behsa van byeran dibe) (exlaq civat rast e yan ne rast e, ew pirseke din e.) di nav xwe de tu tkliy dannin. Em di vira de zde li ser wan tkliyn ku nayn fahm kirin, nesekinin. Hem lehengn zarokatiy bi d re dibin s wenda dibin. Wek byera ku Silman ji bo ku aydanan bifirne dest bi limj bike bi d re dev ji vya berde.

L byera roman ya sereke kjan e?
Byera roman ya sereke hezkirina Silmn a ji bo Belqs ye. Silman h di zarokatiya xwe de dil dide Belqs digel ku Belqs bi yek din re dizewice j w ji br nake. Heta ku fr dibe ku Pra Felek w di koxa xwe de dixebitne, gelek tkliyn din j li dora Silmn digerin. L hezkirina Belqs li cem Silmn bye obsesyoneke xeternak ji ber v yek, Silman nikare debar kar ku Belqs di koxa Pra Felek de dike, bike. Ji lewra agir bi ser w dikeve ji dleva ku bajr bişewitne, ew xwe bi xwe dişewite. Ji bo ku bide fahm kirin ku ev yek ne xema Belqs ye, Belqs cixareya xwe ji agir can w vdixe.

L li dora roka v trajediya Silmn em i dibnin ?

1- Byern ku ji hev belawela ku bi tevneke xerabe seqet bi hevdu ve hatine girdan. Ev yek j ji roknivskariya Helm Ysiv t.
2- Zimanek şikest ku mirov dixe w baweriy ku ev roman bi zimanek din hatibe nivsandin bi d re wergeriyabe kurd. Ji bo berhemek kmaniyeke mezin e, ku v hest bide xwendavan xwe. Bila nebe weke ddiayek, l di xwendina roman de mirov dikeve w baweriy ku ev roman bi kurd nehatibe nivsandin. (Agahiyeke pik: Erebiya v roman j, wek kurdiya w, di sala 1999 de ap bye. Ji ber w, em nizanin b kjan ber ya din ap bye.)

3- Btriya şexsiyetek ya jinan ji ber v yek j rşkirin tawanbarkirina wan. Ji ber ku balkş e ku di v roman de qet nehatiye gotin ku Silman yek gelek qeşeng e an j bedew e, an j kjan taybetmendiyn w yn din hene, l jin giş xwe diavjin ser w. J balkştir, jinn w giş mna hevdu tev digerin ji w bi dr dikevin. Jinn w giş ji nav livnan hez dikin dixwazin bi serbest tkiliyn cins bijn. L fikirn w yn li ser jinan ecb in. Digel ku ew qas nzikiy li jinan dike giş j bi w re dibin heval, w, ew ji beşn erotk vegotina nav livnan p ve behsa tiştek din nake. Ji ber ku qet behsa parvekirina Silmn a bi jinan re nabe, mirov dikeve w baweriy ku di v roman de jin ji nav livnan p ve ji tiştek re nabin. Her iqas peyva ku ji dev Slvaya (r.149), ku bekareta xwe daye dixwaze arşefa xwe diyar bide bav xwe, Firyala ku Rojhilat dişibne axurek (r.92), di war tgihiştina azadiya tkliyn cins de wek rexneyek b qebl kirin j, ji ber ku Belqs, Selma, Hemda Slva Firyal j di nav de giş weke jinn ku ji nav livnan tr nebne, hatine dayin, ev yek bi ten xizmet fikira nivskr a li ser jinan dike, ku wek ku ew j dibje nzkiy li ya Nietzche datne. Tkliya Mistoy Qop a bi hevala w re j dsa herweha xizmeta v fikira ku di roman de baş nehatiye şirove kirin, dike. Li gor nivskr, civata me paşdemay ye, l ew v paşdemayin bi ten di meseleya jin de dibne. L dsa li gor w, mirov nikare baweriya xwe bi jinan bne. Ev yek wek nakokiyeke romana 'Sobarto'y ya din derdikeve pşber me. Hevoka ku v raman her xweş temsl dike j, di nava diyaloga nivskr a bi leheng w re derdikeve. Gava ku Belqs dizewice, nivskar rasterast bi leheng xwe re dipeyive:

"...ev tişt tev de şev bibin Silman, ma ima tu ji rastiy zivr dib, gava xwe taz dike? W herdu derbas bin oda razan ya bhnkir, w xwe dirj bikin, w li avn w binre, pişt ku j re gotiye (ez te wek mrek dipejirnim) bi dilek rehet xwe bide Savar. Bi wan tiliyn ku por te p şeh dikirin, biryara zewaca xwe mze kir". (r.113)

Ji ber ku nivskar di rpela 114 203 de j bi xwe tkli nava byern roman dibe, mirov baş fahm dike ku y ku di vira de bi lehng re dipeyive, nivskar bi xwe ye. Peyva "ew xwe bide Savar", ku qet ne vegotineke edeb ye "Bi wan tiliyn ku por te p şeh dikirin, biryara zewaca xwe mze kir" j dijminahiya w ya li hember jinan xweş deşfre dike. L ev dijminah ji ber tkyina w tt ji ber v tkyina xwe ya şexs j dixwaze welat xwe bişewitne, ku di roman de nivskr xwe ji vya re j kerr dike di v dijminatiy de j di daxwaza şewitandina 'Sobarto'y de j leheng xwe mafdar derdixe. Di navbera van hem byeran de, leheng roman y sereke Silman, ji ber ku xwe bi away vegotin gelek nzk karektera vegotina nivskr dike, mirov yekser nzktdayina w ya li hember byeran dibne. Away nivskr vegotin away leheng y vegotin gelek dişibin hevdu. Ji xwe şa ku leheng dikişne şwaza ku di diyaloga nivskr a rasterast bi xwendevn re hatiye kirin de (r. 113-114-203), derdikeve pş, j v yek tesdq dikin.

Teorsyenn roman giş dibjin ku di romann yekleheng de, ku vebjeriya wan ji aliy lehengn wan ve t kirin, zehmet e ku mirov nivskr lehengn wan ji hev derxne. Di v roman de j weha ye. L bel, di jiyana mirov de hin demn giring hene, ku kar romannivsan hebek giran dikin. Ew j di nava wan byern giring de eşkerekirina hestn lehengan e. Ka em bala xwe bidin diyalogeke di navbera Silmn Belqs de. Di v beş de (r.50), Silman d ji Belqs re hezkirina xwe eşkere bike. Nivskar gava ku ew bi hevdu re dimeşin, v byer weha rave dike:

"Min j xwest meşa xwe giran bike da ez karibim p re bipeyivim.
-Tu i dixwaz bibj bje gid, ma tu ditirs?
Dixwest sorbna ruy xwe veşre, l nikarb.
-Ber hertişt ez dixwazim bersiva te gotinek ten be er yan na !
Xemnake l ka i heye ?
-Ez ji te hez dikim.
Cara yekemn, r bi r em rawestiyan me li hev niher.
Ezmano bilind bibe ! Erd biqelişe ! Xelkno ref bi ref mna pinpinkan bifirin ! Dinya b hezkirin soleke kevnik e, mr b jineke speh qantir e niha temen min ber te toz toz e pişt te ez tune bim. L ev Belqsa pik i keeke seyr e, ne veciniq, ne xema w b"
(r.50)

Mirov fahm nake b ji bo i şayes (taswr-description) di v roman de ewqas km hatine bi kar ann. Gava ku leheng li derve dimeşin, em nizanin b derdora wan bi i reng ye. L ji bil pirsgirka şayesan, kesn ku ser xwe hema enek be j bi pskolojiy re şandibin, d li bende vegotineke derniya lehng a bingehn bin. Du kes li hember hevdu sekinne yek ji wan li hviya bersiveke giring e; ew bersiv ji bo w di ser hertişt re ye ew kes leheng roman y sereke ye. Di v der de, şirovekirineke pskolojk div, libendamayin, tirs, lerizn poşmaniya gotinan div. Roman by van taybetmendiyan nayn nivsandin. Mirov nikare byerek hema rasterast bide derbas bibe. Mixabin di v roman de hem hestn Silmn bi awayek weha qels hatine vegotin, ku mirov di romanan de ji v away re dibje "edebiyata erjeng", an j "peyvn kilşe". Tu dev ji tirs heyecann w yn w dem ku diviya hebna, berde, mirov dibje qey daweta w ye. L di her eşkerekirina evn de tirseke redbyin j heye, ku div mirov vya tucar ji br neke.

Seqetiyn tevna v roman

1- Di rpela 33an de, ji nişka ve vebjer b destr b amade dev ji behskirina Dno berdide behsa Mel dike ji wira xwe diavje şx Musay ku aydanan difirne dike ku zilam hkan bikin. Pişt ku Silman dest bi limj dike v yek ji br dike, nema behsa Mel ne j şx Msay dibe. Ev byer ji bo qerf hatine bi kar ann tkliya wan bi mijara roman re tune ye. Ji ber ku Mele henekn xwe bi qata karker proleteryay dike, bi vebjr balkş t ji ber w behsa w dibe.

2- Mamosteya Silmn jinek e nivskar nav w Xanim datne. L di r. 41 de, mamostey ku pirsa "serok me k ye" ji Hemzo dike, mr e. Ji ber ku Silman dibje ku wan bi hev re dixwend du rzik ber w j, di destpka v brann de dibje "rojek em di dersxan de bn" ji ber ku em dizanin heta dawiy j Silmn ji Xanim p ve tu mamosteyn din nas nekirine, em dikarin bibjin nivskr di vira de xwe ji br kiriye.

3- Di ser de, mamoste Xanim weke jineke biyan t nas kirin (r.31) temsla ziman dewlet dike zarokn polsan diparze. L bi d re, ji nişka ve (r. 44) ev Xanim dibe sobariyeke ji bavek şoreşger heta bi zewaca Belqs j yan j hilweşna Sovyet weha dimne.

4- Carek zewaca biray w t bra Silmn, ku em w biray qet nas nakin, ya esil mirov fahm nake b i tkiliya w bi roman re heye. Bi ten wek mnakek hatiye dayin, l zde ye.

5- Sohbetek di navbera Xanim mr w de derbas dibe (r. 76), ku em nizanin b awa hay Silmn j dibe. Romann ku ji dev kes yekem tne vegotin, nikarin v bar hilgirin. Her iqas di hin deveran de nivskar dora vegotin by ku em sedema w fahm bikin, ji Silmn distne j, nivskar xwe ji Silmn ve naqetne. Ji xwe di romann weha de, mirov dibje qey leheng nivskar yek in. Wek agah, mirov dikare bibje: Silman s caran dipeyive ev s car temam roman digirin. Di r. 13an de dest p dike. Ji r. 17an ta r.38an dewam dike dor ji bo du rpelan heta r. 40 dide nivskr. Bi d re ji r. 40 ta bi r. 163an j, Silman leheng roman byeran vedibje. Ev j diyar dike ku bersiva pirsa k d i bibje k ji bo i dor digire, baş nehatiye dayin. Ev teknk di romana dinyay de d baş ji hevdu hatiye veirandin, l di v roman de bersiva pirsn v teknk nehatiye dayin. Ji bo mnaka v teknk mirov dikare li romana James Joyce (Ullyses) ya Faulkner (Gava ku ez di ber sikrat de bm) ya Orhan Pamk (Nav Min Sor e) binere.

6- Lse universit di v roman de gelek tev li hev bne. Di r. 53an de dibje "salek diduy din t her zanngeh", di r. 79an de lsey qezenc dike. Di r. 80an de universit dest p dike. Sstema perwerdehiya welat ku Sobarto t de cih digire, ya di roman de, li gora sstema kjan welat hatiye dann, ne zelal e. Ya di sstem de yan j di hilbijartina peyvan de pirsgirkek heye.

7- Gava ku universit dest p dike, di r. 81 de Biroy heval Silmn ji bo peydakirina xaniyek ber w die bajar ku universit l heye. L nivskar v yek ji br dike. Di r. 89an de dibje: "Xaniyek kir bi dest min neket, min bi hinek xwendekarn kevn re xan girt." L bi d re em dibnin ku ew Biro di xaniyek de ne. Di r. 96an de dibje: " Biro xaniyek pik ji min xwe re kir kirib."

8- Nivskar bi cudahiya rok romanan nizane. Serboriya Şeroy ku ji nişka ve dikeve roman xweha xwe bav xwe dikuje; byera Mistoy qop heval Silmn ku serboriya xwe bi hin teşeyn njen vedibje ku ev rok bi ser xwe şaheserek e, l di nava v roman de hatiye peliqandin, bi ser xwe du rokn ji hev j ji roman j cuda ne. Herweha meseleya Bav Emşay btriya Hemday j yek ji van mnakan e. Nivskr xwestiye bi van meseleyan atmosfera welat ku nav w Sobarto ye, bi me bide zann, l v yek romana w ji romanek bhtir şibandiye mehrecana rokn balkş. Nivskar h nizane b roman awa tn nivsandin hema awa hatiye ber w, weha nivsandiye.

9- Di r. 128an de behsa birayek Mistoy Qop dibe t gotin ku ew li Pars dij mala w li ber behreke bdaw ye. L bel, li Pars tu behr tune ye! Birz Helm Ysiv ev agah ji ku aniye, nay fahm kirin. Li Pars bi ten emek mezin heye ku nav w Sen e ew j ne bdaw ye firehbna w bi qas em Firat j tune ye. Di heman mnak de behsa avşnbyina jina w biray j dibe, ku mirov fahm nake b ji bo i ye. Ji bil v mnak tu car ne behsa w biray Misto ne j behsa jina w dibe. Jina w biray frensz e avşn e em w di roman de qet nabnin ji bil v agahiy j nema behsa w dibe. Div mirov bizane ku di romanan de di hilbijartina tp lehengan de mirov nikare li gor kfa xwe tevbigere. avşnbyin ne taybetmendiyeke jinn frens ye. Ger ew jin swd bya yan j elman j bya, seravan, l frens btir esmer in. Ji ber ku behsa Ewropay bye, mirov div behsa taybetmendiyeke v roman ya din j bike. Di r. 109an de hevokeke weha ecb heye, ku dibje: "Ma gelo şewitandin are ye ?" weha dewam dike: "ş ew e ku tu li vir ji dayik bib. Li ser v erda jibrby di nav xelkin jibrby de. Erdeke din bye xewna her xort. Ewrpa xewna teva ye. L Zekiye Alkan ser hemyan di nav heriya şermezariy de ikand."(r.109)

Leheng dipeyive yan nivskar, ev raman ayd k ne, ne diyar e. Di r. 117an de j behsa kesn ku gir ew gihandine hev, dibe nav "snema, Zekiye Alkan, girtgeh, ronah" teva wan j nav Mezlm Doxan dide, ku he kesn ku bi droka tevgern kurd ilhes j bi droka PKK dizanin, baş dizanin ku Mezlm Doxan xwe neşewitandiye, l di 21 adara sala 1982 de pişt vxistina end darikn niftik ya ji bo prozkirina Newroz y xwe daliqandiye. Em di w baweriy de ne ku birz Helm Ysiv j v yek ji me tir dizane belk w j xwestibe behsa vxistina darikn niftik bike, l bel di roman de heke mirov rastiya byer nizanibe, weha t fahm kirin. Kmaniyeke din ku di hem romann kurd de heye, j ev e, ku nivskar xwendevann xwe j mna xwe dihesibnin. L em ne mecbr in ku ber xwendina v roman biin hin berhemn din j bixwnin. Wek mnak, ger em v roman wergernin ziman miletek ku kurdan nas nake, xelk w dever d fahm nekin b ev roman behsa i dike.

10- Di r. 18an de dibje: "Kfxweş b dema em herdu li yek bajar bn di yek kolan re dimeşiyan. Eyn baran por me şil dikir. Eyn ezman di ser me re b. Aniha min nas kir ku şaşitiyeke mezin di hezkirin de heye." Ev ne ya w ye bhtir helbestn tirk tnin bra mirov.

11- Heta dawiya roman j şayeseke berbiav a dorhl ya lehengan bi xwe j tune ye. H di r. 94an de em fr dibin, ku Silman bi beravk e, l bi d re ev t ji br kirin.

12- "Nrgiz, Xwed ev gewde ji min re şandiye, te j xwe li ser me kiriye Romyo." (r. 99) Romyo k ye, nay fahm kirin.

13- Di 197 rpelan de 20 caran behsa jina ku rann xwe hildide petrol ji nav diherike, dibe ku d ji adet derxistiye. Tev berga dawiy dibe 21 car.

14- Li gora byern ku di roman de behsa wan dibe, ger em kronolojiya roman derxin:

Agir Snemaya amd (r. 14-15): 13.11.1960
Mirina Mele Mistefa Berzan (r. 83): 1.3.1979
Mezlum Dogan (r. 117): 21 adara 1982an
Hilweşna sowyet (r. 102): 1989
Zekiye Alkan (r. 108): 22 adara 1990
Şer birakujiy (r. 195): Heta nv saln 90 (sala nivsandina roman 1999 e)
Li gor van byeran, Silman div di sala 1960 de 6-7 sal be. Yan Silman div di navbera 45-50sal kiribe. L di roman de em v yek nabnin. Silman ta dawiy j weke xortek tevdigere.

15- Weke ku me gotib, di roman de sedema hertişt heye. Hing sedema bikaranna deriyan j diviya zelal bya. L di v roman de, bikaranna deriyan ji bil vekirina beşan, ku dikarb bi hejmaran j bihataya kirin, p ve bi kr tiştek din nay. Ew j bi awayek din, belasebeb an j b wate hatiye bi kar ann. Ji xwe di romann kurd de gelek awayn weha hene, ku mirov nikare tu watey bide wan.

16- Di r. 105an de, ji ber ku nivskar dixwaze behsa hem taybetmendiyn welat xwe bike, behsa end eşretan dibe t gotin ku "ber mehek yek brt hat Belqs xwast". Wek fon, an j ji bo kirina atmosfereke civak b dayin, mirov dikare di nav re, heke pwst be gava ku giring be, behs bike. L di vira de, ew taybetmendiyn civak ku ji bo kirina fon hatibn bi kar ann, ji nişka ve ketine nava roman, ne lehenga roman ya sereke xwestiye, l lehenga sereke qebl nekiriye. Ji ber ku ber qet behsa v agahiy nebye bi d re j bi temam t ji br kirin, ji bo i byereke weha xistiye nava romana xwe, nay fahm kirin.

end mnak ji şaşitiyn gramer rastnivsandin

Bey ku em tkevin nava detayn ku d me ji mijara me bi dr bixnin, em dikarin li vira end mnakan ji şaşitiyn gramera 'Sobarto' herweha ya weşanxaneya 'Avesta'y bidin. Ji ber ku ev şaşit di gelek berhemn weşanxaneya 'Avesta'y de hene, div mirov behsa w j bike. (Ger ji me were xwestin, em dikarin mnakn hem berhemn wan yn kurd derxin.)

1- "Ew j bi por min lst bi ser min de giriya." (r.59) Div weha bya: W j bi por min lst bi ser mind e giriya. Ev h baş nehatiye zelal kirin, l gava di dema bor de lkereke gerguhz yeka negerguhz bne ba hevdu, cnavk div tewand yan li gora lkera gerguhz bte bikarann.
2- "Carek ten pelek piik Hv j re şand." (r.59) K i şandiye, ne diyar e. Ji ber ku Hv div bihataya tewandin. Li gora qadeya ergatv ev yek mecbr ye.
3- Yek "xwediy milyonan -li gor gotina wan- hat w xwest.(r.60) Neynk vebye, l nehatiye girtin. K k xwestiye, ne diyar e. Dsa pirsgirka tewang ergatv.
4- " H car min w li zewac germ dikir." (r.159) K k germ dike, ne diyar e? Dsa pirsgirka tewang ergatv.
5- (r.61) parantzek hatiye girtin, l tu parantz venebb.
6- (r.153.) Parantzek vebye, l nehatiye girtin.
7- (r.172) Parantzek vebye, nehatiye girtin.
8- Nivskar bi deman nizane. Nizane b di kjan formn ravekirin vegotinan de kjan demn lkeran tn bi kar ann. Hay w qet ji gramera kurd tune ye. Mirov bawer nake ku nav tewang ergatv bihstibe. L weşanger w y ku xwedgirav weke zimannasek tevdigere, awa ev şaşit nedtine, mirov şaş dibe.
9- Hay nivskr ji hevok paragrafan tune ye; nizane b mirov di k de hevok xelas dike b di k de paragrafeke din an j beşek din dide destpkirin.
Mnak: "W ax telefon li cem me, s nimro bn, ango di riya post re jimara tu dixwaz w didin te, ev yek j bi evndaran gelek giran b. Azmn nzk b. Belqs ez li xwendin germ dikirim." R. 55

Mnak: "Pişt hildan daketin ez hinek bi paş de vegeriyam bhna petrol ş dixiste ser min". R. 149
Mnak: "Gava min j xwest yek ji me hilbijre, awirek tj ji min veda bi hrs rab ser xwe. Selma ez Nergiz li hev vegerandin, bi nermay Nergiz gazinn xwe dikirin:
- Xuya ye tu z tiştan ji br dik Silo, ew k b, heta mirin ji te hez dike?
Nergiz winda b, diya w digiriya, Selma digiriya, birayn w mabn bare:
- Ten eger me cih w nas kiriba".
(r. 99-100)

10- Peyva Xwed carinan mezin carinan pik hatiye nivsandin. (Mnak r. 39 pik, r. 40 mezin hatiye nivsandin.)

11- Hin hevokn nvcohişt hene.
Mnak: "Dpişkek, destpka şev, di bin balf de bi tiliya diya min vedide di sola bav min de dpişk." (r.45)
"Ligel bandora reşayiya avn mrkuj ku kabokn min dilerizandin." (r. 49)
"Semiya ku min dixwest v deftera ku xwna min li ser rpel daw zuwa bb, bigihnim dest w." (r.110)

12- Hin hevokn ku tişt ji wan nayn fahm kirin, j hene.
Ken w heta bin guh w dirj bb.
Ez pir kfxweş im ji n ve dibim.
R. 167
L bav min j kleka diya min girt. R. 175

Serkevtinn v roman

1- roka Mistoy Qop teknka ku di vegotina roka w de hatiye bi kar ann, her iqas di edebiyata chan de ne n be j, di ya kurd de n e. Ev j diyar dike ku nivskar ji teknk awayn vegotin baş fahm dike ji bo berhemek cih serbilindiy ye ku ser xwe bi wan re şandiye.

2- Fantaziya Silmn a di şeva daweta Belqis de gelek xurt e, ku dibje: "Di daweta te de, div xwn b vexwarin." Avakirina v fantaziy, herika w şa Silmn gelek li hevdu dike kfa xwendevn tne ku ev yek j hjay pesindayin ye.

3- Nivskar bi xwe mna ku ew j ji ber şn leheng xwe dişe, dixuye. Mnak: monolog an j prologa di navbera nivskr leheng w de (r. 113) v yek diyar dike, ji ber w j ziman ku di roman de hatiye bi kar ann, wek ziman ş xwe r dide.

4- Di hin devern roman de qerf bi awayek hosteh hatiye bi kar ann, ku bi rya mnakan rexne li hin tgehn ku bi xwe dr civat ne, l di nava civat de hene hln marjnal temsl dikin, hatiye girtin. Wek mnak: beş etketan proleterya (Biro li talya) Sovyet (sofi-yet).


Vegere rûpela destpêkê


ÊVAR BAŞ - ji projeyên Malpera Amûdê
 copyright © amude.com [ info@amude.com ]