www.evarbash.com - malpera sdwergirtin vedtina asoyn speh yn and wjeya kurd

16.01.2003 - 01:18

KESÊ XWE NAS NEKE, NIKANE XELKÊ JÎ NAS BIKE

Nameyek vekirî bo Suzan Samancî

Zinar Xamo* - Stockholm
zinar@telia.com

Szan xanim, endak ber(18/12-02) di rojnameya Ozgur Poltka da min nivseke(roman kahramanlari evremi sarinca) te xwend. Te di nivsa xwe da bi hawak "edbane" gotiye, gava tu bna roja zivistan digr, tu paca xwe vedik tu wek "vantrilogek"(ez baş nizanim "vantrilog" t i man. L li gor te gotiye meriv ji pesn, bi hinikn din re dipeyive. Rast e ne rast e ez nizanim, xr guneh li hustiy te. Z.X) bi qehremann romanan ra dipeyiv. Di rojeke zivistan ya wiha germ da ku tu dsa bby "vantrilog" tu dsa bi edbn dinyay ra dipeyiv, crana te di paca xwe ra deng li te dike ji te ra dibje: Tu ji ser sibeh ta var wer li ber mas rniştiy dixwn, ma tu ji v yek aciz nab? Bi rast j heyf e! Milet ji xwe ra digere kf dike, heyfa nra avn te ye!"
Gava crana te ya "nezan" ku bi qedir qmeta xwendin nizane ji te ra wiha dibje, ew qerekter qehremann di hafiza te da bi c bne ji nişka ve tn zimn, ber Mr. Bloom dra j gelekn din bi te ra dipeyin ji te ra dibjin "tu ima deng xwe nak, bersva w bide!"
dra tu dest p dik, nav gelek nivskar qehremann roman mtoljiya hin miletn din bi rengek bmane bsebeb li d hev rz dik. Bi v haw tu dixwaz nşan bid ku tu meriveke iqas ronakbr "entelektuel" e.
Nivsa te bi tevay 3290 tp, 498 gotin 49 rz in. Di van 49 rzan da te qala nav 23 qehremann mtolojk, roman nivskarn biyan kiriye xwedgirav tu bi hemyan ra yek bi yek peyivye. Bi qalkirina van nimne navan j te xwestiye nşan xwendevann wek min bid ku tu meriveke iqas "zana", iqas "entelektuel" iqas tgihişt y.
Helbet ev fikreke ewt e, qurret pozbilindiyeke pir bmane ye. Di esas xwe da ev pozbilindiya te nşan dide ku tu meriveke gelk nezan cahil te ji xwendina xwe qet tiştek j fm nekiriye. imk bi rast j heger tu meriveke zana bya ew nav berhemn ku te navn wan li pey hev rz kirine te tiştek ji wan fm kiriba, te y ber her tişt qala y xwe bikira, yan te y qala qehreman, nivskar, helbestvan mtolojiya xwe bikira, ne y Grekiyan miletn din. L te bi yek gotin j qala drok, edebiyat mtolojiya xwe, qala şair nivskarek kurd nekiriye. imk tu nizan. Eger te zanbya ber yn xelk, div te qala yn xwe bikira. L diyar e haya te ji v nezaniya te tunye. Tu wisa bawer dik ku bi ezberkirina end navn ewrop, tu meriveke gelk zana, bi kultur tgihşt y. L ev fikreke ne rast e ji binde ewt e.

Ronakbrn tirk heyrann Ewropiyan in li hember wan xwe gelk bik dibnin. Ev kompleksa wan ya xwebikdtin di me Kurdan j de geriya ye. Em ne bi alim, flozof, edb mtolojiya xwe, l ji w btir bi ya Ewropiyan xwe qurre dikin. Em ji drok, edebiyat mtolojiya xwe btir ya Grekiyan dizanin. L Ewrop ne wiha ne, ber ku ew kultur, drok, ol, mtoloj edebiyata xelk nas bikin, ew yn xwe nas dikin yn xwe fr dibin. Ev yek do j wiha b. Dema meriv bala xwe dide berhemn flozof klaskn Ewropiyan, meriv di wir da j bi hsan dibne ku camran ber her tişt qedir dane "yn xwe" "yn xwe" bilind kirine. Yan mrikan droka xwe, kultura xwe, rokn xwe, muzk, mtoloj felsefa xwe fr bne, parastine fr zarokn xwe kirine. Ez dikanim bibjim ji sed yek wan j felsefe, edebiyat, drok mtolojiya me fr nebne nedane frkirin. qet pnc qiruşn xwe j t de nadin.

Li her welatek ewrpa ten end kesn rojhilatnas (oryantalst) slamnas hene (mesela li welatn skandnavya ev yek wiha ye), by wan hem zana, hunermend rewşenbrn wan j di nav de, kes alim, droknas, edb, muzkvan, resam, hunermend flozofn miletn misilman, mtoloj klaskn civatn Rojhilat nas nake naxwaze nas j bike. Ji bo Ewropiyan di war and, huner, edebiyat muzk da hema hema civatn Asya Afrka tune ne. awa ku ji al ekonomk sosyal ve civatn rojhilat misilman paşver paşdamay dibnin, ji al kultur edebiyat ve j bi v av li van civatan dinrin bik dibnin. Yan Ewrop ne ten demokrasiya xwe, her wisa kultur, norm, pvan edebiyata xwe j ji ya me Kurdan, Tirkan, Ereban, Farisan miletn din n Rojhilat hjatir pşdetir dibnin. Yan ne ten di war pşketina bor da, di war pşketina manew kultur da j Ewrop xwe di ser me ra dibnin civata xwe j bi v haw perwerde dikin. Mesele li Swd sal bi hezaran pirtk tn wergerandin, ji van pirtkan sed nodnehn wan ji ingilz, frans, elman, tal ispanyol tn wergerandin. Pirtkn ji hem zimann din yn dinyay tn wergerandin ez bawer dikim bi qas ji sed yek zimann Ewropiyan j tunye. Yan berhemn walatn paşdemay nvpşket bi taybet j yn welatn misilman ji bo Ewropiyan qet ne girng balkş e.
Swd ne miletek oldar e, l her Swd ji melayek me btir ola(dn)xwe dizane. Ev pvajoya zann ji du saliya zarokan (ji mala zarokan) dest p dike, ta bi zanngeha bilind dom dike. Her Swd dizane Hz. sa knga, li ku di axurek awan da hatiye din, dema hatiye din kjan heywan, k end kes li wir bne. Her wisa her Swd dizane ku Hz. sa knga awa miriye. Ji bo ku ev dmenn (sahneyn) han di mejiyn nsanan da cih bigrin, her tişt t kirin. Ji bo ku zarok di warn manew kultur da xurt bibin droka xwe nas bikin bi sedan strann zarokan hatine kirin, pirtk hatine tn nivsn, bi sedan flm hatine tn kirin. Bi kurtas ji bo ku nsann wan drok, ol (dn) kultura xwe nas bikin kesn deshilatdar, edb hunermend i ji destn wan t dikin. Loma j mrikan di her war da xwe baş nas dikin. Ev yek j rehet xurtiyek dide wan. L y me berovaciy v ye, em xwe nas nakin. ya hn j xirab, ev cahil nezaniya me j tu car bala me nakşne mer nerehet nake.


Suzan Samancî (wêne: mebb.de)
Tu jineke kurd , li Diyarbekr dij xwe wek nivskareke kurd dibn. Baş e, ne div tu j wek nivskar rewşenbreke ewrop ber zanna edebiyat mtolojiya xelk, edebiyat mtolojiya xwe bizanib wan meraq bik. Ji ber ku ev wacib te y esas ye. Div tu bizanib, ta ku tu El Herr, Mele Ehmed Bat, Feqiy Teyran, Melay Cizr, Ehmed Xan, Cegerxwn, Qedrcan, Hac Qadir Koy, Nal, Şx Riza Teleban, Premrd, Goran, Dildar, Şrko Bkes, Ebdlah Pşew, Mizr yn may nizanib, nas nek, nexwn tu nikan Tolstoy Fentes xelk nas bik. Eger te Tolstoy, Fentes Homeros nas bikira, te y bizanbya ku wan j ber ji xwe dest p kirine, wan j ber qedir qmet dane kultur, ziman edebiyata xwe ew mezin kirine. dra roj hatiye mezinayiya wan di welat wan hilnehatiye, snor derbas kirine bne mal kultura mirovahiy ya mişterek.

Herwiha ta ku tu Mem Alan, Mem Zna Ehmed Xan, Siyamed Xec, Zemblfiroş gelek destan rokn wek wan nizanib, tu nikan ji lyada Odyssea Homeros tiştek fm bik. Eger te fm kiribya, te y bidta ku Homeros j ji civata xwe dest p kiriye. Eger te fm kiribya te y bidta ku destana Mem Alan ya Ristem Zal gelek destann wek wan ji lyada Odyssseia pir ne kmtir in. roka Mem Alan, Siyamed Silv ya Ristem Zal j bi qas roka Hektor Akhles mezin muhteşem in. ima tu y xwe nabn ji y xwe hez nak? ima tu bi y xwe ra napeyiv? ima gha hewş bi te tal e?

Div tu baş bizanib ku qesr qonaxn xelk, mal milkn xelk tu car nabin yn meriv meriv nikane bi xwk mezinayiya wan serbilind be pesn xwe p bide. Kesn ew ava kirine dikanin bi wan serbilind bin, l ne ez tu. Zarokn Homeros bi berhemn pşiyn xwe iqas serbilind mexrr bin j maf wan heye. Yan awa ku her kes berpirsiyar "guneh" xwe ye, her wisa her kes mratxur mrata xw ye j. Bav k j ra qesr qonax hştibe, zarok neviyn wan d t da rnin bi hebna wan pesn pşiyn xwe bidin.

Ev yek ne ten ji bo mrata mad, ji bo edebiyat anda miletek j wiha ye. Yan bi gotineke din, meriv awa ku nikane bi per xelk comerd bonkriy bike, meriv nikane bi esern xelk j serbilind be, ftxar bike ji hebna wan payak ji xwe ra derxe. Milet j wek ferdan bi mrat, kultur berhemn xwe yn ku ji mirovahiy ra hştine serbilind in, ne bi yn xelk. Ya girng ew e ku gelo di tevna dinyay ya rengn da nexşek me j heye ya na? Dema hebe div em v reng xwe destnşan bikin bi dinyay j bidin nşandan ku ev reng y me Kuradan e. ev kar j dikeve ser mil hunermend, edb, alim rewşenbrn miletek.

Ji bo ku tu bikanib ji wan navn mtolojk rokn wan tiştek fm bik bib nivskareke kurd a cidd bi rast j nivskar, div tu ziman xwe, droka xwe, edebiyat, kultur mtolojiya xwe bizanib, dra xwe li yn xelk rakişne bi "zanna" xwe quretiy bik. Dema meriv ji xwe btir xelk nas bike pesn wan bide, meriv dibe pkenn, kes pnc qirrşn xwe j di gotinn meriv de nade. Ez bawer nakim by nivskar rewşenbrn Kurdan, nivskar rewşenbrn miletek din ji drok anda xwe ya madd manew hewqas bpar bin.
Dema meriv xwe, drok, edebiyat mtolojya xwe yan di her war da civata xwe baş nas kir dra j berhemek xuliqand, a w dem meriv dibe "tiştek" xelk j qmet dide meriv berhema meriv.

Bi pesindana Homeros xelk tu nagihj tu der. Tu klaskn Ewropiyan edebiyata wan a ro iqas bizanib j tu bi qas wan nizan. Ji ber ku ew xwe baş nas dikin hewcedariya wan bi alkariya me tuneye. Helbet ez nabjim em by xwe, div qet kultur edebiyata miletek din nas nekin. Na, ez wiha nabjim dtinek wiha ne rast e j. Ten ez dibjim div ber xwe dra j xelk nas bikin. Heta ku em xwe baş nas nekin, em nikanin xelk edebiyata wan j baş rast fm bikin.
Ya din, tu ne ten drok, edebiyat mtolojiya xwe nizan, wek jin nivskareke misilman, haya te ji edebiyata Ereb Farisan j tuneye. Li gel ku ev herdu milet j ji al coxrafk, drok kultur ve ji Grek Ewropiyn din btir nzik me ne. L diyar e ev yek qet bala te nakşne. Dibe ku tu j wek edb rewşenbrn Tirkan, van miletan berhemn wan nehja dibn. Ji ber ku piraniyek mezin ya hunermend, edb rewşenbrn Tirkiy ji Balkana ne, loma j xwe Ewrop dihesibnin kesn ne Ewrop j bik dibnin. Mesela li gel ku Tirk miletek misilman e j, l edb zanayn wan drok, mtoloj edebiyata Ewropiyan ji ya Ereb Farisan gelk baştir dizanin. Ev şla nivskar rewşenbrn Tirkan di me Kurdan j geriyaye bye pvanek me j. Heger ne wisa bya div te bi 23 navn ewrop ra qala end navn edbn Ereb Farisan j bikira bira yek dudu ji wan j bi te ra bipeyiviya. Hela ka wan i digot?

Bi hviya ku careke din dema tu by "vantrilog" tu bi end leheng nivskarn kurd ra j bipeyiv.

gotina daw: Nivsa te bi tirk ye, l ez bi kurd bersv didim te. Ez hv dikim ku tu y bizan bi kurd bixwn. Eger tu nizanib, kmas ta şermek mezin e. Tu awa mtoloj edebiyata Ewropiyan fr by, div tu ziman xwe j fr bib. Ji ber ku edebiyata miletek bi ziman w dibe. Loma j kes ku nikanibe bi kurd bixwne binivse, nikane bibe nivskarek ya j nivskareke kurd. jibr neke, ew nivskarn ku te qala wan kiriye, tu by "vantrilog" tu bi wan ra peyivye hemuyan j bi zimann xwe nivsne bi zimann xwe mezin bne.

---------------------------------------------------
* Nivîskarek ji Bakurê Kurdistanê ye


Vegere rûpela destpêkê
                                                         evarbash@amude.com

                                                  ÊVAR BAŞ, ji projeyên malpera Amûdê.
                                                    amude.com | info@amude.com