www.evarbash.com - malpera sdwergirtin vedtina asoyn speh yn and wjeya kurd

23.01.2002 - 12:25

DIV NIVSKARN KURD BI QUTT TEV BIGERIN*

Hevpeyvn ligel Yaqob Tilermen**
Dîlawer Zeraq - dzeraq@amude.com


D. Zeraq: Ser pşn, ez dixwazim bi kurtas li roka te guhdar bikim?

Y. Tilermen: roka min ji roka mirovn rojhilat ne cudatir e; ez j mna kesek kurd di navbera şeke bstsale de jiyame. Her ktektek ji jiyana min xwe di quncikeke rokeke şbaziy de veşartiye. Li ser erdngariya dewlemend ku bi andn cihreng xemiliye, xwedderketina li ziman kurd destpka ş azaran e. Min di ser pşn de hem asteng bendn li pşiya xwe qebl kirin min hest henasn mirovn periv -mirovn ji dergeh derket- ji xwe re kirin avkan. Ji bo ku pirtka şbaz weke berhemeke apkir diyar xwneran bikim, bi qas s salan, min li s deriyn cuda xistin... Ji xwe roja ku şbaz ji dayik b -ap b- min di bin avan de rista lehengek rok pk dian. Ez di pşbaziya şan de distewiyam. şbaziy, bbav weke bjiyek deng xwe li xwezay belav dikir.

D. Zeraq: Sedem avkaniya nivsandin nivskariya te i ye (ne)?

Y. Tilermen: Pirsn ku li ser 'sedema nivsandin' tne kirin, bi xwe re dahfek li pşiya nivskr vedidin. Ji ber ku bersivn 'sedem' gelek in, bersivdayn j li gora derniya nivskr guherbar e. Ez bersiv ji hlek ve bidim.
W axa ku mirov ji jiyana rojane ne kfxweş be, ji sohbet tevgern mirovan aciz be, ji neheq zilma serdestan -rayedaran- bi şikayet be, ji kelem snorkirina ol, malbat civak tengij be, bengn evn hezkirin be, xwazgn cihrengiya bhn reng dengan be, helbet avn xwe li alakbnek digerne. Helbet dixwaze end gotinan li ser van hmanan xerc bike. Helbet di navbera 'gjgernek' de xwediy 'lgernek' ye. Tew ku mirovn derdor di 'lstika s meymnan' de bin: Kerr im, lal im, kor im... mirov ji qidm de ketibin taqeta guhdariya wan ji bona gotinn te nemabin, w ax tu y rahj pns -kesn nivskar- tu y dengn giyan kakil xwe li peyvan bar bik. Di v tevgern de, nivskar ne hewce ye r rikan nşan xwneran bide.
Heman bersiv dikarim ji bona avkaniya nivsandin j bidim. kesn ku hay ji dek dolabn pergal hebin, avkaniya xwe ji chan distnin. Mnak; roj pergala kaptalst pişta xwe daye hilberneke bdaw. Weke ku Feylosof Jean Baudrllard bi Teoriya Smulasyon diyar kiriye, pergala li chan mna ber ne xwed du ser ye, yan li hlek serdest li hla din bindestn li dij wan tuneye. Pergal bi her haw naveroka hmanan vala kiriye. Serdestan bi bombardimaneke domdar, bindest hn byeran kirine; bi navgnn ragihandin ekn dest wan ji wan stendine ew kirine zindiyn bbertek. car kesn wjekar hunermend dikarin bi berhemn xwe sekneke ronk xeyal biafirnin. Ev j sedem avkaniya kesn wjekar hunermend in.

D. Zeraq: Kjan bhtir zor dide te, qonaxa honakkirin, kliya ku tu pns hildid dest li ser masey rdin yan j dema nivsandin darijtina peyv hevokan?

Y. Tilermen: Ji xwe nivsandin bi ser xwe dijwar e. L tiştn ku min btir diponijne qonaxa ber nivsandin ye. Ji ber ku ez d nema dikarim bi avn taz avdriyan bikim; tim beravkeke nepen afirner li ber avn min e. Her dmena ku dibnim, ji bo pnsgirtin dibe sedemek: Deng newayn ku ji dil xwezay derdikevin, ser sed ye; reng rewşa mirovn jihevdeket, dar zextdayn ye. Ez van xalan gişan dicivnim ser hev bi rojan li honakek digerim. rokeke ku ez niha l dixebitim, ji du salan vir ve ye ez t de difikirim. Min honaka w zeft kiriye ez niha bi peyvn neqane bi şwazeke cuda dinivsnim. Heta ku li gora dil min bibe, ez li ser bixebitim.

D. Zeraq: Realstiya pexşan; wek taybetiya hevpar a rokn şbaziy bal dikişne... Di van rokan de kop ltkeyeke ku honak byer (ligel xwnr) l rapelikin hilkişne tuneye. Coş, heyecan, şayes miraqeke xurt nakeve dil xwneran. Tu bi bikaranna şwe teknka vegotina bi v reng dixwaz i tevl rok bik, yan j i ji rok bi dest bix?

Y. Tilermen: Li gora fikra min, her kes ku xwe weke nivskarek kurd dihesibne ji bo nivsandin di hewldanek de ye, div bi qutt (tasarrf) tev bigere. Yan, di navlkirina rok de, di diyarkirina leheng cihan de, di war şwaz teknk de, di bikaranna peyvan sazkirina hevokan de, div neqane parznkar be. Her rokek ji bo pşvena wjey, div gaveke n be. Her pirtkeke rokan ji bo xwner nivskarn dahaty, div coşek bi xwe re bne. Ji ber ku roka chan ji sedan salan vir ve di gelek qonaxan re derbas bye niha gihştiye radeyek, div nivskarn kurd j bala xwe bidin van pşvenan. Kesn ku di rok de weke bingeh tne pejirandin, ji mrata mirovahiy sd wergirtine, li ser ponijne ji bo ku plikeke din l zde bikin, li ber xwe dane li dv xwe mrateke baş hiştine. awa ku her roknsek n li v mrat xwed derketiye ji bo roknsn ntir mrateke din hiştiye, div roknsn kurd j di afirandina rokan de sersariyan nekin ji bo saln pşiy pnsa xwe bixebitnin.
Ez dikarim di ser de bjim ku ez ne bi nerna te re me. Ji ber sedemn jorn rokn şbaziy, ji coş miraq ne dr in. Min bi nav pirtk xwner kişandine nava seqayeke miraqdar. Her beşa ku s rokan t de cih girtine, bi navn xwe bi destn xwneran digire wan dikişne ser seleb. Dibe ku hin rok ji ber mijarn xwe bi awayek surprz naqedin, rokn bi v away bi hln din, bi hma metaforn neqişand kelecana xwner zind dihlin. rokns ris ehov j peyvn xwe rasterast nedigot; xwner di fetlonekan re dibuhurand bi km peyvan gelek hman di ser wan de dihiştin: Pişt ku rok diqediya, xwner li xwe hayil dib.
Min di şbaziy de şwazn ji hev cuda bi kar anne. Sedema v pirhliy, ez bi xwedderketina mrat -roka chan- ve gir didim. Hem dixwazim ji zargotina dewlemend fdeyek bistnim, hem j dixwazim van şwazn cuda ji bo roknsn dahaty bikim mnak. Ji xwe ziman kurd ji v peywir re amade ye. Heger ku haya mirov ji v gencney hebe, ne hewce ye mirov zor bide zimn.

D. Zeraq Bi gişt rokn di şbaziy de, 'Dema boriya rok' wek dema bingehn hatiye bikarann. Gelo taybetiya v dem ku nivskar dike 'Hertiştzan' r li ber derfetn vegotin ceribandina teknikn cuda cuda nagire?

Y. Tilermen: Wek t zann rok, qadeke fireh e ku nivskar hesp vegotin t de dibezne di nava mijeke tenik coşeke hestyar de, reşma hesp vegotin digihne destn xwneran. rokns ber ku dest bi v tevger bike, ji bo ku bandoreke huner li ser xwneran bihle, diponije, rastiyn jiyan -jiyana ji rokn bik pkhat- bi hza hişmendiyeke resen dikemilne, dixemilne bi awayek honak arastey wan dike. Di vir de hla rokns a ku 'bi i avan li jiyan dinihre', derdikeve pş. rokns j wek kesek di nava jiyan de, axa ku li temen xwe y 'tdey' hayl dibe, li jiyana xwe ya rabor poşman dibe, li deriy rokan dixe her ktekt her kliyn pareyn jiyan dike rokeke n, ji ber ku rok derfetn ku mirov dikare li nava deman bigere, dihewne. rok, di navbera kes civak de, ji bo 'dema ber' 'dema niha' pirek ava dike. Bi van sedeman xewn xeyaln ji zarokiy may, jiyana zarokiy, avdriyn jibermay bi 'dema boriya rok' hn xweştir tn derbirn. Incex ev şwe vegotin btir ji bona hin rokn serdemek dikare were bikarann. Ji bo ku xwner di xwendina rokan de netengije, div rokns bikaribe her şwey vegotin teknkn cur bi cur bi kar bne. Ez j wek roknsek ji bo rokn xwe yn n di v hewldan de me.

D. Zeraq: Hin kes dibjin, rok derfettirn şwey helbest ye, hin kes j dibjin qonaxa derbasbna li qad rastika roman ye. Bi ya te tkiliya rok beşn din n wjey awa bi i reng ne?

Y. Tilermen: Ji mj ve ye li ser peyitandina rok gelek vegotin hene. Jack London dibje : 'kurterok zind, balkş, kurt xwer ye.' E.A.Poe dibje: 'kurterok ew qas hrbijr e ku mirov bjeyek bi ten j derxe, d xerab bibe.' Li her der chan her roknsek peyitandineke n bi xwe re aniye. rokns nivskar tirk Fert Edgu bi pirtka xwe ya di nav 'Deng Do (Do Sesi)'de, rokn pir kurt, hrbn, ji ktektn zde parznand, nivsandine. Fert Edgu gaveke radkal avtiye di kurteroka bi nav 'Bare' de pnc bje bi kar anne.
Mirov dikare ji rokn hey, gelek rokn bi şwazn cuda hatine nivsandin, mnak bide. Hin rok bi zimanek helbest, hin rok bi ziman şanoy, hin rok ji bi ziman kuey hatine nivsandin. irok in ji mtoloj efsaneyan para xwe stendine ziman dema mijar hatine bi kar ann. rokn ku ji hla bje rpelan pir dirj in nzkiy li roman dikin, bi ser xwe mijareke nqaş ne. car, kurt-dirj, ziman helbest-ziman kuey, roka byer, roka rewş, vegotina ez, vegotina ew, şwaza namey, şwaza ceribandin, rok bi i reng be j taliya tal rok e. rok ro gihştiye radeyek ku hema hema her tişt vedihewne. Dikarim bibjim hleke min ku tim bi ser helbest de diponije, heye. Ji ber ku nivsandina helbestan cesareteke mezin dixwaze. Ez newrim weke helbestvanek derkevim pşber xwneran. Min ji xwe re ryek peyda kiriye: Hestiyar coşiya xwe bi zimanek helbest li rokan bar dikim. Bi kurtas ez dikarim bibjim meyila min li ser şwey helbest ye. weke mnak dikarim hin rokn xwe salox bidim.

D. Zeraq: Her serdema ku dibe qonaxa şoreş veguhernan, rewşenbrn xwe j diafirne. Wexta ku em li rokn te dinihrin ev yek xweş diyar dibe... Gelo tkiliya şoreş wjeya kurd bi i reng ye şoreş iqas bandor li wjeya kurd kiriye?

Y. Tilermen: K i dibje bila bibje. Heger ku li ser axa me guhern veguhernn şoreş pk nehatana, ne gengaz b ku bi azadiyane behsa wjeya kurd bihata kirin. Di i war de be, dema ku di civak de tevlihev geremol hebe, pşvenn jnager j derdikevin. Mnak, ro di siyaseta Tirkiyey de serobinbnek heye di v qerqeşn de zagonn ku ji bo and hunera kurd d bibin bingeh, ketin zagona bingehn a Komara Tirkiyey. axa ku mirov dibje şoreş, div ne li ro ten binere, bala xwe bide hem serhildan alakiyan. Heger wjeya Kurd ro dest bi meşek kiriye ber bi ltkeyek ve dihere, ev pşven nişa xwe ji berhema Ehmed Xan j stendiye, ji Celadet Bedirxan j stendiye ji Rojen Barnas Hesen Met j stendiye... karesata ku bst salan li ser axa me qewimiye, Ti kes nikare xwe j br bike. Heger ku min berhemn Ap Msa nexwendibana, dibe ku ez j mna siyasetmedarek kurd bi hin karn din re mijl bibma. Bi van sedeman her berhemn ku ro tne nivsandin, ku mijara wan ne li ser şoreş bin j, j peya xwe ji şoreş wergirtine.

D. Zeraq: Bi ya te r derfetn pşketin geşedana roka kurd i ye(ne)?

Y. Tilermen: axa ku min di deryaya roka njen a kurd de dilopek tev li ava w kiribe, ez dikarim xwe bisprim XWENDIN. Ti kes weke nivskar nay dinyay. Nivskar bi xebateke hrbijr zrek dibe. Ev xebat j bi xwendina berhemn hja yn nivskarn hja dibe. Heger ku ro pirtkxaneyeke dewlemend ji bo xwnern kurd hebya, d rjeya nivsakarn kurd j li gora v dewlemendiy zdetir bibya. car xwnern kurd xwed awantajeke din ne. Heta ku wjeya me bigihje radeyek, dikarin di ser ziman tirk re perwerdehiya xwe ya nivskariy bimeşnin; l div haya wan ji kelem astengiyn v perwerdehiy j hebin.
Ez naxwazim ti r rikan li ber mirovan xim, l ez dikarim ji xwe mnakan bidim. Ji ber ku di wjey de bingeha mezin ZIMAN e. Mirovn ku hewldann wan ji bo nivsandin hene, div ser pşn ji avkaniya ziman kurd tr av vexwin. Ev j incex di nava civaka ku bi v ziman dipeyivin de, pk were. Dibe ku li metropolan j kesn bi kurd dinivsnin, hebin, l iqas kiras ziman kurd li nivis berhemn wan in! Hmana duyemn ji bo pşveyn, haydarbna ji klask zargotina kurd ye. pişt w, pirtkn ku di wjeya chan de bne bingeh (Ulyses, Komediya lah, Don Kşot, Decameron, rokn Hezar Şevek,..) ji bo me j bingeh in. axa ku roknsek/ kurd Poe, Gogol, ehov, Cortazar, Kplng, Borges, S.Hdayet, Maupassant, Hemngway, Kafka, Wlde,... nexwendibe, d nikaribe ji roka kurd re j njeniyek bne. Mebesta min ne nivsandin bi ten ye; div rokns -bi gişt nivskar- ji kaniya kurd av vexwin, ji bhn rengn kaniyn chan sd wergirin rokn navnetew biafirnin. Di v hewldan de rya her girng j xwendina berhemn cihreng e.

D. Zeraq: Ji bil nivsandin nivskariy derd meseleyn te yn bi jiyan re hene, i ne?

Y. Tilermen: Ji derdan btir, kelem astengiyn li hember nivsandin min dişnin. ev kelem asteng dual ne. Ji hlek ve ta ro nepejirandina ziman, and hunera kurd, ne ji bona Kurdan bi ten, ji bo hem chan kmasiyek e. Dibe ku tade xisara mezin civaka kurd dtibe, l wjeya chan j ji v dewlemendiy bpar maye. ro wjeya chan gihştiye radeyek li wir rawestiyaye. Her şwe ktektn li ser jiyan, her xewnn topk hatine nivsandin. car nivskarn chan ber xwe dane Rojhilat. Gencneya li ser axa Mezopotamyay hna j xam e. Heger ku nivskarn kurd bikaribin bi ziman xwe v gencney derxin ser ry erd bikaribin v j bi zimann din j bidin hezkirin, d di bst saln pşiy de hem kelem astengiyn li pşiya wjeya kurd ji hol rabin. Ez v weke xemeke mezin dixwim dixwazim ji bo v pşketin bilebikim. Ji hla din, mirovn kurd j bi gişt ji bo pşvebirina wjeya kurd nakevin qeleq. Bi ten weke benşt di dev xwe de dibin tnin. Ji end saln dawiy vir ve, hema mirov dikare bibje ji hefteyek carek pirtkek bi kurd t ap kirin. L di war belavbn xwendin de hewldaneke berbiav nn e. nnbna poltkayn di v war de, weke kelem astengiyn ayd me ne.
Ji layeke din, civaka kurd ku bi and hunera xwe, bi deng rengn xwe nikaribe bi azadiyane jiyaneke resen bidomne, d awa ferdn v civak derd meseleyn takekesitiya xwe eşkere bikin! Helbet gelek xeyal daxwazn min ji bo jiyaneke xweş hene; hz şiyaneke xurt di giyan min de teşe girtiye; dijberiyn mezin di nava xwna min de diherikin, l li hember pirsgirkn civak yn ewisand ev daxwazn min j careke din diewisin. Ez j ji van bendan haydar im min ji xwe re ryeke dijwartir hilbijartiye: Ez dinivsnim...

---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
* Ev hevpeyvn di hejmara siyem a kovara Kevan de weşiyaye. Ji ber giringiya mijara w ji ber ku "Kevan" ten li Bakur Kurdistan Tirkiyey belav dibe, em w li vder diweşnin.

** Yaqob Tilermen çîroknivîsek kurd e ji Bakurê Kurdistanê. Di sala 1972an de li Qosera Mrdn ji dayik bûye. Dawaiya sala 2002an li Stenbolê pirtûka wî ya çîrokan "Êşbazî" ji nav Weşann S derket.


Vegere rûpela destpêkê
                                                         evarbash@amude.com

                                                  ÊVAR BAŞ, ji projeyên malpera Amûdê.
                                                    amude.com | info@amude.com