www.evarbash.com - malpera sdwergirtin vedtina asoyn speh yn and wjeya kurd

08.01.2002 - 16:05

HILWEŞANDIN

Rezoy Os* - Qamişlo

Bjeya 'cem' di ziman kurd de, bi wateya fic, beş (gewriya nav tariy j t), pare, al rex j t bikarann. Eger em bjin 'Cem tr' mebesta me ji gotin ficek ji ficn tr ye, aliyek ji aliyn tr ye, rexek ji rexn tr ye, i vala be i dagirt be. L, gava em xwe berdin gova rzimn bjin: 'Lkern cemkir' mebesta me j dibe hebna hin lkern ku bi alkariya hin pareyn ne ji lker desthilat afrandinn n ne. Ev afirandin, di dtinn rziman de, wateyeke n didin lker. Ango, bjeyeke n t afirandin, ku bi erk rola xwe ji lker mak cuda ye. Ev pareyn ne ji lker, pşdank (pşpirtik), nav rengdr in. Dmek, pşdank j yek ji wan pareyn afirander e, ku bi lkern alkar re, bjeyin n bi wateyin n diafirne. Pşdank j, di ziman kurd de, pir in desthilat in ku jimareke pir mezin ji afirandinn n, bi wateyin n berqef bikin.
L, ber em v mijara xwe, ji hla rziman ve, bibin ser, em hin destdirj zdegaviyan di adrsa hin nivser siyasetmedarn Kurd de bikin. Ew zdegav destdirj ew in, ku em nivser siyasetmedarn Kurd weku du cemn tr berav bikin, yan j wan weku lkern alkar pareyn afirander diyar bikin. L, div em bi hev re agadar bin, ku cemn tr ne ji der ve binerxnin, ne j li lker pareyn afirander bi teka wan binerin. Lbel, nirxandina me bihingive tijebn valabna wan, bihingive giranbna tiştn di van fican de. Wilo j, em ne lker pareyn afirander cuda cuda binerxnin, l em afirandinn n bi wayetn wan yn n ve binerxnin, da karibin qezencan ji v nirxandin bikin. Bel, eger rxistinn siyas, bi hem dezgeh binetarn apemeniya xwe ve, bi rola du ficn tr radibin, nivser (rewşenbr) j, bi weşann xwe ve, bi rola tijebn valabna van fican radibin. L, ku rxistin bi rola lkeran rabin, pwst e nivser j bi rola pareyn afirander rabin. Bel, Kurd dibjin: 'Ya tr di bin de ye' 'Dest kup nabe hosta'.
Ber em v mijar j bibin ser bi daw bigihnin, em xwe li ber dergeh rxistin rewşenbrn Kurd vehesnin, da bandora wan li ser ap waşana kurd binasin.
Bgoman, siyasetmedar Kurd, di riya berpirsiyariya rxistin re, serkşiya hem dezgeh binetarn apemeniy dike li gor v taybetiy gih rewşenbr nivseran di erxa xwe de digerne, gih j wan ji erxa desthilatiyn xwe dertne. Wilo, siyasetmedar Kurd serkş weşana kurd t naskirin berpirsiyar w dimne. Bel, dibe dimne serkş hem creyn weşan (weşana siyas, torey, raman, drok...) , di dil xwe de, bi rola xwe radibe, erkn xwe pk tne. L mixabin, ku ne bi hişmend bi rola xwe radibe, ne j bi zrek erkn xwe pk tne. Wilo, di terazna berjewendiyan de, dibe giraniyek berjewendiyn rxistin kesayet ji yn tevger kurdayetiy pştir dibne. Bel, bi v hişmendiya qels imis, bi van asoyn teng nizim ji qoziyeke (enşk) mir -rxistin kesayet- li panorama jiyana kurd dinere. d, ngar weneyn v panoramay, li gor hiş dtinn xwe, şirove dike dinerxne. Ne tehna wilo, l doz dike ku her kes v panoramay bi avn w, ji qoziya dtina w ve li gor asoyn w bibne. ji ber ku qoziya dtina w mir ye fragmenta dtina w ji kurha derziy tengtir e, gelek şaş kelevaj di ber w re derbas apmeniya kurd dibin. Wilo, dikare bi asan 'Ez mirov Niyandertal, bi hev re, di şikeftek de dijn!!' derbas apemeniy bike propagandayji v gotin nivser w re j bike.
Nivser Kurd j kar bar xwe, di bin siha nav rewşenbr de, dide pş. L, mixabin ku gelek nivser ji war pvann rewşenbr dr in. Bel, ne tehna ji v war, ji van pvanan dr in, l bi bguhdan dikarin fantazya, realizm nezaniy di yek bjing re derbas bikin di cirn bkriya berpirsiyar apmeniy de bikutin, bistirihin bikin ximav, da xama j dagirin. Hinga ev xame bwestan dikare 'Gava Barzaniy nemir biryara vegera xwe ji Rsyay da, serkkomar Rus Bors Yilsin em li gemiy siwar kirin ji bendera (port) Odsay ber bi oxir kirin. Em derya derya, bi gemiya Rs, gihane Gelale!!' binivse weku dokumenteke bhempa, di droka kurdayetiy de, di cem tra berpirsiyar apmeniy de binijinne...
De ka em van gotinn di nav neynkan de li ber avn xwe bihlin li mijara xwe ya pş, vegerin li 'Cemn tr', li 'lkern cemkir' vegerin, da em ber xwe winda nekin bi hev re, bibin ser. Bo v yek gerek e em xwedan guhdar van ceman binasin, da em karibin kar bar wan binerxnin. Bel, xwedan guhdar van ceman berpirsiyar apmeniy ye, ku bi desthilatiya xwe ya rxistin van ceman ji berhemn nivseran dadigre. L, gelo durist e, ku i tişt bikeve ber destan - weku nivsandinn di nav neynkan de - , b pvan b bijartin txe cemn tra apmaniya xwe de?! Ez, na ne durist e, dibnim. Ma kerax ji xwe bi hv petxek buhur, kurm merix dixe cem şebeş pak de? Na, wilo nake. Ji ber zane, ku w ew petx bar w tev bmirs, bi bihn pixar bike.
De ka em xwe, pişt v yek, berdin perava rziman 'lkern cemkir' bikin nimne, da em karibin dtin daxwazn xwe, di v gotar de, bihtir dormador bikin. Bo asanbna tgihiştin, em lihevkirina pşdank, nav rengdran bi lker 'kirin' re bidin ber avan:

Kirin          lker alkar e.
Hil, ra, ve          pşdank (pşpirtik)in.
Hn, kar          nav in.
Dr, kor, bilind, sor          rengdr in.

Eger ev pşdank, nav rengdr bi lkern alkar re, bi durist bne pkann, desthilat in ku afirandinin n bi wateyin n bnin hol. Wilo, lker 'kirin' jimareke pir mezin ji afirandinn n bi wayetin n saz dike. Wek: Hilkirin, rakirin, vekirin...Hnkirin, sorkirin, karkirin...Drkirin, korkirin, bilindkirin... y.d. L ku ev pşdank, nav rengdr ne bi durist zanebn bne pkann, afirandinn n dibine pkennokeke rziman mirov di nav şaşiyan de tar mar dikin. Eger em lker 'firotin' li şna lker 'kirin' deynin, pkennok berav dibe. Wek: Hilfirotin, rafirotin, vefirotin...Hnfirotin, sorfirotin, karfirotin...Drfirotin, korfirotin, bilindfirotin... y.d!!Ma ne tiştek ji van afirandinn n qezanc kir? Bgoman, na. Loma, ew berpirsiyar ku bi durist erkn xwe pk bne bi zanebn rola xwe binase, dibe mifta kontrolkirneke şngirt di weşana kurd de. Dmek pdiviya kontrolkirina apmeniya kurd xwe li dergeh her berpirsiyar dide, i siyasetmedar be, i j nivskar be.
Em v pdiviy hinek bidin paş, da li nimneyn xwe vegerin , di riya wan re, bandora nivser siyasetmederan li apmeniy berav bikin. Bel nivser bi roleke alkar (weku lker), di war apmeniy de, radibe. L rxistin, dezgeh binetarn apmeniy bi rola sereke serkş (weku pşdankan...), di war afirindann n de radibin. Ango, lker ne desthilat e ku afirandinn n b reagent (xwe bi xwe, b dafdan) bne meydan nikare xwe bi tenha bilivne. Reagent j, di v proses de, dibe pşdank, nav rengdr bi rola sereke, di prosesa afirandinn n de, radibe. L, ew bi xwe, b lker alkar, bhz bkr dimne.
Bi kurt, eger nivser, di prosesa afirandinn n de, bi rola lkern alkar rabe, rxistin, dezgeh binetarn apemeniy bi rola pşdank, nav rengdran, di v proses de, radibin.
Ji kumjimara pşdankan, em tenha li ser rola 'hil' 'da'' rawastin wan bi lker 'wesandin' re pk bnin, da bandora wan di afirandinn n de bipelnin.
Gava ez bjim: 'Min xwe ji te daweşand', mebesta min ji gotin ew e, ku tiştek min te bi hev re nema. L, eger ez bjim: 'Min mafra xwe daweşand', mebesta min ji gotin ew e, ku min mafra xwe ji toz gemar paqij kir. Ango, min tiştn ne ji mafr j dr kirin, da paqij, speh bi mirs bike.
Gava ez bjim: 'Min mala xwe hilweşand', mebesta min ji gotin ew e, ku min tiştek di mal de li ser hev nehişt. Ango, min hundir mal vala kir, da ez v hundir ji n ve, bi pergaleke n, binijinnim. L, eger ez bjim: 'Min dar hilweşand', mebesta min ji gotin ew e, ku min terwendn bi dar ve tev j kirin. d, ez dikarim. Wan, li gor baş nebaşiy, ji hev veqetnim, li hev kom bikim bineqnim.
Dimne, em sdeyek ji rola van pşdankan qezanc bikin, da em bdudil xwe ji berhemn bkr ziyangih 'daweşnin' cemn trn xwe bi degel 'hilweşnin'. Hinga, ev daweşandin hilweşandin li pdiviya kontrolkirina apmeniy vedigerin, da weşaneke bi guhdan, resen bi berpirsiyar b belavkirin. L, b iqas gotina kontrolkirina apmeniya kurd asan t bilvkirin, wilo j pkanna v kontrolkirin, di war praktk de, zor giran e. Bi ser wilo de j, pdiviyek heye ku doza kontrolkirina weşann kurd b kirin. Ango, berhemn qels, bkr bnirx derbas weşan nebin. Ne tehna wilo, l gemkirina xameyn ku ava şlo dikin girik gemar j t xwestin, da apmeniyeke paqij, hja şngirt b weşandin. Ev dozkirin ji realteya erxa ro derdikeve gereke nemne kerempereke berbket.
Dimne em bjin: Ya baş asan ew e, ku nivsar xwe, di war nivsandinn xwe de, siqa bike, da ji kelevajiyn wranker b şştin ji eztiya xapand dr bikeve. Wilo j, siyasetmedar berpisiyar, bi pisporiya xwe b bijartin, da bi hişmend xwe ji bandora hevalt hevalbendiy azad bike. L, ya baştir, lbel girantir, dimne ku apmeniyeke paralel serbixwe b damezirandin, da bibe konkorenta weşann ne serbixwe. Hinga, w nivsandin bikeve war avakirin afirandineke n de.

22.06.1999

---------------------------------------------------
* Rexnegir û nivîskarek ji Başûrê Rojavayî Kurdistanê ye


Vegere rûpela destpêkê
                                                         evarbash@amude.com

                                                  ÊVAR BAŞ, ji projeyên malpera Amûdê.
                                                    amude.com | info@amude.com