www.evarbash.com - malpera sdwergirtin vedtina asoyn speh yn and wjeya kurd

01.01.2003 - 00:00

PIRSÊN GÎROKÎ

Ehmedê Huseynî
helbest@amude.com

Di chana nivsandin de, hin pirs hene da ku ragihin velerzn dirust bikin, pdiviy mrxas cegerdariya pnsan in.

Vejandina pirsn tirsnak aloz, wek erk, wek berpirs, wek rola drok, hem j wek asta şaristan hişyar hişmend, bi radeya rewşenbr ve bi asta rewşenbr ve girday ne.

Pirsn me bi hiş, br, nasname, xewn afirandin dest p dikin li nik awayn derbirna ziman dabeşkirina giyan kurd hewldann zuhakirina hest nestan ranawestin.

Di v arewey de, pwist e ku pirsn me seravka hem pirsn derengmay grokir, biirne.
Da em li bend xelk nemnin ku ewtiyn me bibjin li gor berjewendiyn xwe şirove bikin cegerdariyeke rewşenbrane gerek e.

Da em şopa xwe rola xwe alakiyn giyann xwe, wek serencam, di naveroka ziman xwe de bi cih bikin, Gerek em bi xwe d bikaribin ewtiyn xwe bibjin, lawaziyn and drok tkoşna xwe destnşan bikin, di şevistana drok de li xwe bigerin, li giyan xwe, li hiş stegehn zuhabna xeyala xwe, li armancn hebna xwe daw j li rasteqniya afirandina xwe bigerin.

Eger em bikaribin van ewtiyan lawaziyan bi guftgoyn hja bilind ron bikin, em d bikaribin gavn xwe hd hd ber bi ramaneke şaristan ve bavjin, em d bikaribin areweyn teor bo ziman xwe, bo pirsgirkn and wjeya xwe ya netewey, bo rasteqn bejn naveroka nasnameya xwe, bo helwesta xwe li hember xwe li hember dorhla xwe, damezirnin.

ca ji bo ko em xwe nexapnin gerek em bizanibin i bi ser me hatiye, em miriyn xwe li ku ji hev bi dr ketine, em k ne, ji ku hatine di kjan karxaneyan de hem giyan me hem j laşn me hatine kirin?
Bi kurt, hetan kjan piley, wek rewşenbrbr, em dikarin xwe ji desthilatiya miriyan rizgar bikin şn cih demn xwe berceste bikin?

Gerek em ji xwe bipirsin: gelo bi zimanek, ko ji kolan, ji d bavan bi awayek devik hatiye wergirtin, afirandinn rastn dibin yan na?

Zarok ko şeşsal ye ber xwe dide dibistann serdestan da ko bi awayek rzan rxistin sistematk hn xwendin nivsandina zimanek biyan bibe, bguman d ew ziman di dawya daw de bibe ziman hest nestn w, d xeyala w bi w ziman perwerde bibe, d zann hişyar asoyn tgihiştina hebna w bi w ziman dewlemend bibin d bi w ziman, ji ber ko ziman hnbn ye, hrs bibe, bilerize, bixeyide, bigir bikene.
Ji xwe li gor serdestan her her ziman wan şrntirn ziman e, mirovat bi droka wan a netewey dest p dike bi daw j nay. Qehremantirn, comerdtirn, zrektirn baştirn netewe neteweyn wan in, xweşiktirn xweza welat welatn wan in, wje and rewiştn her hja balkş dsa yn wan in. Mezintirn flosof, helbestvan, zanyar, ramyar, serpereşt droknas yn wan in.
Wisa em perwerde kirin, wisa dest bi zuhakirina giyann me kirin wisa bejna xewn di şeş saliya me de qurmiandin.

Anuha d wext e ko em li xwe mikur werin bibjin em bi xwe şagirtn her dilsoj destpak n wan andn birz(!) bi rmet(!)in. Lewra gerek em ziman wergirt ziman hnby ji hev cih bikin. Gerek em ziman raman ziman hest ji hev cih bikin. Gerek em nivsandin afirandin ji hev cih bikin. Gerek j em bizanibin ko anuha lkolnn dern-pskoloj yn zimn dibjin ko rzimana zimanek di dema hnbna sistematk de br bawer teoriya hişyar ipstimoloj ya mirovan dike.

Nvskarn v qonax j bi xwe, km zde, ew zarokn şeşsal ne. Bi wateyeke din, wek min li jor gotib, şagirtn her dilsoj destpak n anda serdestan in.
Yan, bi giyann zuha, bi xeyala birndar, bi ferhenga lawaz, d berhemn hja, bandorn kr asoyn berfireh nayn kirin.

Li vir gerek em ziman, wek striktr bnewer, ji nivskarn ro yn zimn cih bikin. Mebesta min ew e ko bi heman ziman Cizr Feq Teyran berhemnn xwe yn nemir nivsandine.

ez dixwazim bibjim, da ku ziman me j d dest bi teqna xwe bike, xeyala me j dest bi zeftkirina asoyn xwe bike, jwergirtina me j dest bi vedtina co rbarn xwe bike, gerek em piek din bna xwe fireh bikin, ta zarokn kurd bi ziman xwe dest bi xwendin bikin, bi ziman xwe rabin rnin, bi ziman xwe perwerde bibin bi ziman xwe mezin bibin.
Ji dervey v proses, bawer nakim ko şagirtn dibistann serdestan d bikaribin laş giyan kurmanciy ji hundir ve ron bikin.

Dsa dixwazim bi kurt bibjim ko, eger kurmanc j ro ro wek ereb tirk faris bya d 99% ji nivskarn ko ro bi kurmanc dinivsnin tunebana. Ji ber i v yek dibjim?

1- Hem nivskarn ko ro bi kurmanc dinivsin, ziman wan y dibistan xurtir e, berfirehtir e krtir e, l nikarin bi w ziman binivsnin digel ko xwe dikujin da berhemn wan bne wergerandin bo zimann serdestan. Gelek caran j y nivskar y wergr bi hev re di heman dibistan de bi eyn ziman xwendine.
2- Hem nivskarn ko ro bi kurmanc dinivsin, ziman wan y serek bo tgihiştina jiyan, bo tgihiştina byer rdanan, bo tgihiştina pirsn felsefiyane yn evn, mirin, nasnamey, xweş şniy, zimanek din e. ango nivskar kurd bi zimanek dij bi zimanek din xwe derdibire, ma ji v şezofrnyay dijwartir heye?
3- Nivskar ko 25 salan li welatek ji welatn Ewropay dij, ko ziman w welat dixwne, bi w ziman dipeyive di dezgehn and kultr de berpirs dike, nikare bi w ziman binivsne, di wexta ko em dibnin awan nivskarn rastn n ji miletn din pişt and salan ji mayna xwe dest davjin ziman n berhemn balkş diafirnin, nimne j pir in ji Siuran Brodisk hetan ko bigihje Kondra. Li vir j d bi awayek pir zelal tt xuyakirin ko pirsa nivsandina bi kurmanc pirsa keysperest lawaziya ziman tunebna behrey ye.

Di daw de dixwazim bibjim ko ten pnsa dahner xulqner dikare v rewşa aloz derbibire, l sed mixabin ku ew pns di kurmanciya ro de peyda nebye.

Li bin swaneya van br bonan em dest bi avakirina hiş ziman xwe dikin, ango dest bi vekirina v pencerey dikin da em lixwegern ber bi rexn w yn nediyar ve rakişnin li hember zimann şkest hejar li bn j reng dengvedan pjinn afirandin dahnan bigerin.

Di v gernamey de, sawa me sawek e ziman ye. Henasa me henasek e rexnekariyane cegerdar wrek e gavn me j ber bi daweşandina toza drok ve, bi hmin, diin.


Vegere rûpela destpêkê
                                                         evarbash@amude.com

                                                  ÊVAR BAŞ, ji projeyên malpera Amûdê.
                                                    amude.com | info@amude.com