www.evarbash.com - malpera sdwergirtin vedtina asoyn speh yn and wjeya kurd

01.01.2003 - 17:54

Careke d: Tgeha dem di navbera
"PŞEROJ" "PAŞEROJ" de


Deham Abdulffetah


Navlkirina dema ayinde (dema b musteqbel) di nav Kurdan de bye pirsgirkeke aloz. Kurdn başr rojhilat, bi herdu zaravan (Kurmanciya jorn ya jrn), gotina "paşeroj" bi kar tnin. L Kurdn bakur rojava gotina "pşeroj" (hin ji wan j paşeroj bi kar tnin).

Derbar v kşey gelek gotar gotebj daketine rojev, l hn j areser nebye. Di kovara "Ndem", cotejimara (39-40) de(1) mamoste Rojen Barnas gotarek bi navnşana "Istiqbal iye, pşeroje an paşeroje" nivsiye. Ez j, weku dilşek ziman Kurd, dixwazim nrna xwe (careke d) daxim rojeva gotebj.

Ber her gotin dixwazim bjim, ev gotara min ne bersiva mamoste R.Bernas e. L ji ber ku gotara mamoste, bi şweyek berfireh mijara me daye ber xwe, min j xwest ez li ser şopa w dest xwe dirj mijar bikim, l ji hleke dtir bi nerneke dtir.

Mamoste Barnas ji destpka gotar nerna xwe derbar mijar aşkera dike: "Bi manaya istiqbal mna gelek kesan ez j gotina pşeroj bi kar tnim". Bo espandina nerna xwe, mamoste Barnas end xalan (mnakan) dadixe ber gotebj:

1. "Yn paşeroj bi kar tnin, li gora xwe van gotinan berpş dikin dibjin ku Kurd dibjin:

A-gotinn pşiyan: gotin wan kesan in ku li pşiya me hatine dinyay... (dema br)
B-li paşiya xwe bifikir (yan li istiqbala xwe bifikire).
Paşiya me: yan nev nevirkn me (ku istiqbala me) ne..."
Mamoste Barnas v şrovekirin pesend nake dibje: "Di her tişt tgehn ku di hereket de ne herwek zuriyet, karwan.... tirn aliy pş aliy wan serkş e. Serkş zuriyet pşiy zuriyet ye ku li gora me dibe bav bapr. Paşiya wan j dvik, daw, xelef wan e. Li v der pş (qebl, n) paş (axir, arak, ard) ye, ne ku yek maz (geimş) yek musteqbel e."

2. Mamoste Barnas gotina "musteqbel" bi v mnak ron dike: "li herma me, gava mezinek dewlet dihat bajarek eşraf xwendayn navesere... bi kurmanc digotin em herin istiqbala filan kes, xelkn sade j bi kurmanc digotin, em herin pşiya w."
Li daw mamoste dipirse: "Gelo hn herin pşiya w an paşiya w?" Helbet, mamoste dixwaze bibje, hn herin pşiya w, yan j istiqbala w. Anku, pş istiqbal e, pşeroj musteqbele.

3. "Di berbanga sip de demn limj yn w roj yn li pşiya meriv (yn musteqbel) nvro, esir, mexrib şa ne. Di esr de d limja mexrib şay bi ten li pşiya meriv dimnin, yan musteqbel in, l limja nvro ya sibeh buhirne, li paş meriv mane"

4. "Baş e ku pş br (maz, gemiş) be, pşven bi i maney ye gelo? yna ber bi istiqbal ve ye an ya ber bi br (maz, gemiş) ve ye? Li pey van şrovekirin pirsan, mamoste Barnas dibje: "paşeroja me perezeman me y dawiya emr me, y axir emr me ye. L pşeroja me ew perezemen me y ji niha heta paşeroj li pşiya me ye. Em di her gav de ber p diin, li pşiya me ye ku em h bibnin bijn, yan istiqbal e."

5. Mamoste Barnas nernn zimanzan ferhengnivsan derbar wateya "paşeroj" berav dike:

-Mr Celadet Bedirxan:(2)
Paşeroj: berdestik (yedek), teseruf.
-El Seydo Goran(3)
Paşeroj: teseruf (el-wefir), musteqbel.
-D.zol(4)
Paşeroj: isteqbal.
Paşrojmend: teseruf.
-Salah Sadallah(5)
Future: paşeroj, pşedem, dung
-Hejar(6)
Paşeroj: lewe diwa, ayinde, rojan diway".

Di encam de mamoste Barnas nrna xwe derbar mijar kurtebir dike: "Bi dtina min paşroj an paşeroj ne teseruf e ne j istiqbal an musteqbel e, l bel bi xwe daw, dung, axir e, wek mecaz j maneya teseruf, zewade, zexre an tedbra ji bona rojn paşiy bi xwe re tne"

Li dawiya v ronkirina mamoste Rojen Barnas em careke d li wan xal mnakan vegerin, wan li gora baweriya xwe şrove bikin.
Di parvekirina zimn de, gotina "pş" ya "paş" nr (hoker, hevalkar, zerf)in. Nr j du beş in: Nr cgeh nr dem (demane).

a-Nr cgeh: ew nr e ku chek, yan hlek ji zemn destnşan dike. Wek: (pş, paş, ber, dr, nz, jor, jr, ser, bin...)
b-Nr dem (demane): ew nr e ku demek, ji rojgara dirj destnşan dike. Wek: (berbang, spde, nvro, rojhilat, rojava, pş, paş, ber,)
Diyar e ku gotina "pş" ya "paş" tgeha her d nran j bi xwe ve digrin. Ew tgeh bi alkariya navin nşankir ji pvajoya hevokan zelal dibe.

Nimne:1-Mala Zn li pş (pşiya) mizgeft ye.
-Mizgeft li paş (paşiya) em e.
2 -Zn rojhilat die kar xwe.
-Zn paş nvro ji kar xwe vedger e.

Di mnaka(1) de, tgeha nr cgeh di "pş" "paş" de, bi alkariya navn "mizgeft, em" zelal bye (cih mala Zn li pş cih mizgeft ye. Cih mizgeft li paş cih em e).
Di mnaka (2) de j, tgeha nr dem di "pş" "paş" de, bi alkariya navn "rojhilat, nvro" zelal bye. (dema yina Zn bo kar, pş dema rojhilat ye dema vegera Zn ji kar, paş dema nvro ye.
Carna gotina "pş" "paş" tgeha nrn cgeh dem, by navn alkar, destnşan dikin. Anku ew tgeh ji pvajoya hevokan t nasn.
Wek: -Raneweste, qnaxa te hn li e. (li pşiya v cih te ye)
-Nuho were em rawestin, paş em kar xwe berdewam bikin. (paş dema rawestan).
Li gora v tgeha "pş" "paş" ku di navbera nrn cgeh dem de berav in, em li mnakn mamoste Rojen Barnas vegerin wan vekolin.

1-"Gotinn pşiyan". Gotinn bav bapran in, gotinn wan kesan in ku di dema pş v dema me de hatine cihan ne. Anku, di dema br (maz) de jiyane, dema pşdey (pşedem = pşeroj), rojn li pş v roja me brne.
-"Li paşiya xwe bifikire" : Li dawiya temen xwe bifikire. Li w dema ku li paş v dem t bifikire, dema jiyana xwe ya daw jiyana zarok neviyn xwe bifikire. Anku, li w dema paşdemay (paşedem=paşeroj) bifikire.

L ji hleke dtir, gelo ne dirust e ku em bibjin:

-"gotinn pşiyan" gotinn wan kesan in ku hj nehatine, ew di dema li pş me (pşiya me) de bne chan. Anku, dema li pş me (pşedem=pşeroj)?!
-"Li paşiya xwe bifikire": Li w dema y ku te ew li paş xwe (paşiya xwe) hiştiye. Anku, dema li paşmay (paşedem=paşeroj)?!
Bgman, ev şrovekirin ne dirust e. Ji ber ku:
-Di "gotinn pşiyan" de, div kesin ber me hebin, ew gotin ji me re hiştibin. Da ku em sdek ji gotinn wan kesan bibnin, ne gotinn kesn hj nehatine chan.
-Di "li paşiya xwe bifikire" de j, gerek mirov li dema b (hn nehatiye) byern w bifikire tedbrek ji tengasiyn w dema (musteqbel) re bibne, ne ku li dema br byern w bifikire. Dema y venagere, l tirs ji dema paşdemay ye.
Di v pvajoy de pirsek raber me dibe: Gelo pvanoka dirust nedirustiya tgeha "pşeroj" ya "paşeroj" i ye, ku em dibjin, "musteqbel" paşeroj e yan pşeroj e?!
i tgeha berpvan (ya li ber pvan) gerek li gora pvanokeke nşankir, ji celeb w tgeh, bte pvan. Anku, nav berpvan y pvanok ji yek celeb bin. Li v gor, heger tgeha "pş" "paş" nr cgeh be gerek li chek nşankir bte pvan.
Wek: -Dara gul li pş mal ye.
-Dara hinar li paş mal ye.
Li vir cihn daran berpvan in cih mal pvanok e. Cih dara gul li gora cih mal li pş e, cih dara hinar j, li w gor li paş e.
Bi v rpvan j em dikarin tgeha nr dem "pş" "paş" ron bikin.
-pşeroja me ne zelal e.
-paşeroja me j ne zelal e.
Di van mnakan de gotina "pş" "paş" (ji pşeroj paşeroj) berpvan in, xwe sipartine nr dem "roj" ku ew j pvanoka wan e. Li v gor em karin bibjin:

-Pşeroj: Rojn li pş (pşiya) v roja me
-Paşeroj: Rojn li paş (paşiya)v roja me

Em dizanin ku dem j, zincreke herker e (diherike). Xelekn w rojine bjimar in, li pey hev diherikin. Gelek ji wan rojan li pş v roja me buhirne. Ew rojn li pş v roj derbas bne, pşeroj in. Anku, dema br (maz) ne. Gelek ji wan rojn dem j li paş v roja me mane, hj nehatine. Ew rojn li paş v roj paşeroj in. Anku, dema b (ayinde, musteqbel) in.

L ew kesn ku "paşeroj" bi wateya dema br (maz) bi kar tnin, gotina "pş" ya "paş" di wan mnakan de, wisan şrovedikin:

-pşeroj: rojn li pş (pşiya) me ku hj em wan bibnin.
-paşeroj: rojn li paş (paşiya) me, ku me ew li paş xwe hiştine.
Ji hevberkirina her d şrovekirinan dixuye ku aloz di pvanok de ye. Gelo, rojn li pş paş me, yan rojn li pş paş roja me?! Rasteqna pvan dixwaze ku berpvan pvanok ji yek celeb bin. Anku:

-Pşeroj: rojn pş roja me. (ne pş me)
-paşeroj: rojn paş roja me, (ne paş me)

Bi v dtin "pşeroj" dibe ew rojn ku li pş v roja me ne (dema br), "paşeroj" j dibe ew rojn li paş v roja me mane (dema b, ayinde)

2-Gava mezinek dihate bajarek xelkn w bajar din istiqbala w, yan j pşiya w.... Di v mnak de mamoste R.Barnas gotina "istqbal" ya "pş" bi tgeha nr dem digre dibje: "Gelo hn herin pşiya w an paşiya w?!" "Istiqbal! "musteqbel" du gotinn ereb ne. Her du gotin ne hevwate ne (ne bi wateyek ne). "istqbal" jdereke razber e, bi wateya pşwaziy t xebitandin: Em herin istiqbala w, anku em herin pşwaziya w. Gotina "pşiya w" j, bi wateya istqbal pşwaziy hatiye. Ev her s gotinn hevwate "istiqbal, pşwaz pş" di mnaka me de, tgeha dem bi xwe ve nagrin. Anku, pjna dem ji wan nay. Bo v sedem j, ne dirust e ku ev mnak di pvajoya mijar de pşber bibe. L gotina "musteqbel" bi wateya dema b (ayinde, duwaroj) t xebitandin.

3-Limjn musilmanan pnc in. Gava ku mirov di dema limja esr de be, d limj li pş in d li paş in. Mamoste Barnas dibje, li mja "sibeh" ya "nvro" derbas bne li paş w meriv mane. Anku, buhirne. Li v gor "paş" dema br (maz) ye. Limja mexrib ya işay j, li pş w mirov mane, hj nehatine. Anku, musteqbel in. Li v gor j "pş" dema b, ayinde (musteqbel) e. Careke dtir j mamoste Barnas dikeve şaşiya pvan. Dema limjan, li mirov dipve (limja sibeh ya nvro li paş mirov mane ya mexrib ya işay li pş w ne). rasteqna pvan ew e ku demn her ar limjan berpvan li dema limja "esr" bipve, ne li mirov di "esr" de. Bi v rpvan, demn limja sibeh ya nvro li pş dema limja esr buhirne demn limja mexrib ya işay li paş w dema esr mane. Li v gor, "pş" dema br ye, "paş" j dema b (musteqbel) e.

4-Mamoste Barnas gotina "pş" (ji pşven) bi wateya "musteqbel" werdigre dibje: "baş e, ku pş ber be, pşven bi i manay ye? yina ber bi istqbal ve ye an ber bi maz ve ye?!"

her weku me ber j gotiye, "pş" "paş" nr in, chek yan demek destnşan dikin. L hindek caran, di pvajoya gotin de, ji wateya her d nran tne der weku rewşeke kesan bi xwe ve digrin. Nimne:

-Pşketin: Memo di xwendina xwe de pşket ye.
-Paşketin: Egera paşketina me, nezniya me ye.
-Pşver: Partiya pşver erkn xwe bi c tne.
-Paşver: Dijmin paşver xwnmij gelan e.

Li v gor j, gotina "pşven" ne yina ber bi "musteqbel" ve ye, ne ya ber bi "maz" ve ye. Li vir pjna dem ji pş nay, l bi "n" re rewşeke jiyana mirovn berav dike . Mnak:
-Nuha, parzemna Ewropa pşvey ye, l ya Afrka paşdemay ye. Sedema pşvena Ewropa j zanna mirovn w ye.

5-Tgeha gotina "paşeroj" yan "paşroj", di ferhengn Kurd de bi van wateyan hatiye.:
a-El Seydo Goran. "Ferhenga Kurd Njen" (Kurd-Ereb)
-paşroj: Teseuf (el-wefir), musteqbel
b-D.zol "Ferhenga Kurd-Tirk"
-paşeroj: istqbal.
-paşroj: Teseruf.
c-Selah Sadellah "ferhenga Ingilz-Kurd"
-Future (musteqbel): paşeroj, pşdem.
-Hejar Mukriyan "Henbane Brne" (Kurd-Faris)
-paşeroj: Le we duwa, ayinde, rojan dwem.
d-Gw Mukriyan (Ferheng Kurdistan) (Kurd-Kurd)(7)
-Paşeroj: dwaroj (musteqbel)
-Paşroj: Aiynde (musteqbel)
e-Fadil Nizamidn (Estr Geşe) (Kurd -Ereb)(8)
-paşeroj: Musteqbel, lahiq, muqbil.
Gotina "paşeroj" ya "paşroj" yek gotin in. Her d gotin lkday ne bi yek watey j, tn xebitandin.
Gotina "paşroj" bi v şwey, ji (roja paş) saz bye:
-Zdera (veqetandek) "a" hatiye avtin rewş ketiye pşiya nav rewşdar "paş-roj=paşroj"
-Ji hla denganiy (fonitk) j bi egera dengrewaniy, tpa "e" (ku li vir gihneka dengan e) dikeve navbera her d gotinn xwer (paş-e-roj = paşeroj.
Bi v pvan j, hatiye gotin:
-gula sor= sorgul.
-mr kal= kalmr, kalemr.
-bay reş= reşba, reşeba.
-mar kor= kormar=koremar.
.... roja paş= paşroj, paşeroj.
Pişt v ronkirin, em dsan li wan ferhengan vegerin: Her şeş ferhengn binavkir j, tgeha gotina "paşeroj" bi wateya dema b, ayinde (musteqbel) şrove kiriye, yek ten ji wan negotiye "paşeroj" br (maz) ye!!


-(1) payiz zifistana (2001)-Swd.
-(2) Celadet Bedirxan Roc Lsko-Rzimana Kurmanc- pars (1990).
-(3) El Seydo Goran-Ferhenga Kurd njen -Emman (1985).
-(4) D. zol- ferhenga Kurd -Tirk . Denhag (1987)
-(5) S. Sadallah- ferhenga Ingilz-Kurd. Istanbol. Avista (2000)
-(6) Hejar- ferhenga Kurd-Faris. Pars. Tehran (1989)
-(7) Ferheng Kurdistan-Hewlr. apa. Aras (1999)
-(8) Estr Geşe. Bexda.


Vegere rûpela destpêkê
                                                         evarbash@amude.com

                                                  ÊVAR BAŞ, ji projeyên malpera Amûdê.
                                                    amude.com | info@amude.com