www.amude.com
   www.amude.com - rojnamevaniya bi kurdî   Deutsch


navête@amude.com

nav  
şifre  
» fermo emailekê çêke

Malpera Amûdê

» bike rûpela destpêkê
» bixîne favorîtên xwe

lêgerîn


kulîlka hefteyê


 
26.02.2006 - 17:06 [ 1791 caran hatiye xwendin ] [ çap bike ]
----------------------------------------------------------------------------------

Kurdn Suriy yn bnasname z pr dibin

amude.com

DORTMUND (amude.com) - Pişt ku Rxistina Penaberan a Navnetewey (Refugees International) raporteke berfireh li ser rewşa Kurdn li Suriy yn ku nasnameya Suriy ji wan hatiye stendin ew ji hem mafan bpar in, beş kurd y radyoya Deng Emerkay (VOA) hevpeyvnek bi Maureen Lynch ji Refugees International kir. Malpera Amd tevaya tksta hevpeyvn diweşne, wek ku di malpera VOA de hatiye weşandin. Herweha mirov dikare li hevpeyvn guhdar bike: [Guhdar bike].

* * *

Tksta hevpeyvn

Xatun Maureen Lynch, ji kerema xwe re, tu dikar li ser pşn bi kurt behsa komela xwe Refugees International, Rxistina Penaberan a Navnetewey, bik?
Rxistina Penaberan a Navnetewey li sala 1979, li dema kşeya penaberan a Kambodiyay dest p kir. Jineke emerk bi nav Sue Morton li ser snor b dt ku mirov bi zor dihatine vegerandin. W got divt kesek tiştek biket, li ser nav wan bipeyivt, ji ber ku wan nedikar. Vca w ew bar wergirte ser miln xwe bi taqeta xwe ji bo guhertina w rewş. dra ew rxistin bi xwe ra an Emerka.

We ji bo penabern ji seranser dinyay xebat kiriye. Baş e, ev bernameya we ya derbar Kurdn Suriy awa pk hat?
Binetar w li sala 2003 ye. W sal rxistina me raporteke kin rpelek an du derbar mirovn by maf hevwelatiy li dinyay weşand. Ez heyir mam b ka end mirov w derd bparbna ji hevwelatiy dikişnin ne bi ten wek nasname, l bi gişt ew mafn digel w. Li d w raporta kurt, me li ryn kirina projeyeke micidtir derbar rewşa mirovn dinyay yn bi w pirsgirk aloz mze kir. Di sala 2005 de, me raporteke dirjtir belav kir behsa rewşa wan mirovn bnasname li nzk 70 welatan kir me bi taybet bal kişand ser rewşa s koman Kmaniya Rus- ziman li Estonyay, Bihar, ku her wesa j re dibjin Pakstaniyn asby, li Bengladeş hindek Bedewiyn li Mrgehn Yekgirt yn Ereban. Rewşa Kurdn Suriy j bi kurt di w raporta 2005 de b. gava ku me got ka em li kjan welatan dikarin rewşa mirovn by maf hevwelatiy biguhern, Suriye pşav b wek chek ku ew guhertin dikar t de li v dem b kirin.

ima li v dem?
Li v dem ji ber ku bo demeke dirj her soz tn dan ji bo vegerandina hevwelatiy li hinek ji wan kesan ku di dema jimartina nifusa wlayeta Hasek li sala 1962 de ji w maf hatibn bparkirin. ima em dibjn ev derfet e? Ji ber ku paş serhildana bhar li herma Qamişloy her wiha li v payza bihur dsa soz hatibn dan. Ango ji ber zdebna jimara sozan ji bo sererastkirina w rewş ji ber ku Neteweyn Yekgirt bala xwe dsa daye ser pirsa bhevwelatiy ji ber ku Neteweyn Yekgirt w bibe hevkareke serek di areserkirina v pirs de, ew wek dema rast ji bo tevgerek wisa xuya dib.

Ango ew biryara we i tkil neb bi v rewşa siyas ya ku Suriye niha t de ye?
Ew bi v rewşa siyas ya niha ve i peywend nnin.

Baş e, we ji raporta xwe re nav Bi zind binaxkir an veşart bijartiye. ima?
Ew gotina Bi zind binaxkir xwed naverok b, ji ber ku yek ji ciwanmrn ku em p re dipeyivn, ew got. Me derbar jiyan serphatiyn w pirsiyar j kirin w behsa zehmetiyn xwe kir, wek pirsgirkn dixtor dermanan, wek xwendina zarokn w... li dawiya w axaftin, w jiyana xwe bi kurt kurmanc ji me re vegra. W got: Ew mna w ye ku meriv bi sax, bi zind binax bikin, veşrin. Ew gotin gelek di cih xwe de b, wek gotinn kesn d bn, ne bi ten li Suriy. L gava ku em li aliyn dinyay yn din j bi merivn ji maf hevwelatiy bparkir re dipeyivn, digunc.

Bi zind binaxkir... Birz Kynch, ew Kurdn Suriy yn bnasname maf nne ku bixwnin, kar bikin, biine ba dixtor... i pnasn bi zewacn wan nayt kirin an maf wan kirn firotina mal milk, an bi azad bn biin... Baş e, gelo ew mirov awa dijn?
Ew mna miriyn neveşart dijn. Jiyana wan hema bje rawestiya ye, li benda tiştek ye. Raporta me ya yekem bi w nav b: Jiyann Rawestand, Bedela Bpariya ji Hevwelatiy li ser Mirovan. Vca jiyana mirovn by hevwelatiy dibe wilo be.

Ez dixwazim tiştek zelal bikim. Rewşa her kes li Suriy wekhev nne. Hindek kesn b nasname dibe bikarin xwe bigihnin xwendingehan, l jimara mezin ji wan mirovan nikarin. Vca ew tiştek ne adet ye bparkirina mirovan ji wan mafan. Hindek mirov dikarin navn zarokn xwe bidin nivsandin, navn kurd bidin wan kesn din n dixwazin ku navn kurd bidin zarokn xwe, dibe ku ji wan ra bjin nabe ku hn navn kurd bidin zarokn xwe. Div ku ew navn ereb bin.

Ez nikarim bjim ku ew mirov hem ji wan mafan hemyan hatine bparkirin. Mirov dizane, rewş dizane...

Hn di raporta Rxistina Penaberan a Navnetewey de dibjin, ji her 10 Kurdan yek ji maf nasnamey bpar e. L we gotinn Kurdn d, yn xudann maf hevwelatiy, vegrayne ku dibjin ew pirsgirka Kurdan hemiyan e. Baş e, ew rewşa han, ango Bi zind mir danan a mirovan i bandor li hest rewann Kurdan, Kurdn b nasname bi taybet, l Kurdn Suriy bi gişt kiriye?
Rewşa Kurdn Suriy bi gişt ji xwe pir bi zehmet e. ev koma 250 hezar heta 300 hezar mirovan di rewşeke bhempa de ye ji rewşa Kurdan bi gişt. Rewşa mirovn by nasnameya hevwelatiy rewşeke hj bi zehmettir e.

Bandor w... Jiyana by nasnameya hevwelatiy bi demeke dirj barek gelek giran e li ser miln mirovan. Min ev bi avn xwe dt. Gava ku min meriv nas dikirin, nemaze mr, min ber xwe dida wan, temen wan mezin diyar dikir, gelek por wan sip bb. L gava ku min j dipirs b ka ew keng, kjan sal ji dayik bne, wan digot ew 30-40 sal ne. W yek bi rohn da pş avn min b ka ew i bandor li kesan, hestn wan rengn wan dike. Ber ku ez m Suriy, hay min j bi w bi z prbna mirovan neb, min ew nexwendib xwe ber serldan amade nekirib, l min bi avn xwe dt. Bel eger zarokek nikare bie xwendingeh an jin mr nikarin li heman odeya hotl bi hev re bimnin, ji ber ku wan nasname nne... Ew hem tiştn pir bi zehmet in, l wek kesek ji min re ew z bi z prbna mirovan, ew bar li ser miln wan ya ku bi ser hindek cotan (jin mran) nandin malbatn ji ber serjimar ji hev veby ku hindekan nasname heye, l hindek endamn heman malbat nasname nne...

Xatn Maureen Lynch, seredana te bo Suriy, w şahidiya te li wan kul kovann Kurdn Suriy yn ku te di raporta xwe de nivsandine i bandora d li te kir wek kesek, wek hevwelatiyeke Emerka te i ders j derxistin?
Ez wek hevwelatiyeke Emerkay dibjim, tiştek ku bi bra mirov t ew e ka awa gelek mirov hay ji bhay gelek tiştan nne. Ji bo serldana Suriy ji min re belgeyek pwst b. Ez dikarim w belgey li sefern xwe li nav welt bi kar bnim. Bo wergirtina destura ajotina otomobl belge heye, eger ez bixwazim mal milkek bikirim, an belge ji bo dana heq dixtor dermanan bo diya min... Ji bo wan tiştan hemyan pwst e ku ez nasnameya xwe isbat bikim. Kes ku ew belge nnin, mna Kurdn Suriy, an Bihariyn Bengladeş, ew komn han nikarin. Vca piraniya mirovn li dinyay wan belgeyan wek maf dibnin, l mixwabin ew ferqa han ku pirsa bpariya mirovan ji hevwelatiy nşan dide ku gelek caran meriv ji br dikin. Em ber xwe didin, alkariy didin mirovn belengaz n malwraniyn xwezay, an şer, l komeke mirovan a d heye ku div ku em ewqas bala xwe bidin ser mirovn ku ji mafn bingehn bparkir nasnameya hevwelatiy yek ji mafn bingehn e.

Di raporta li ser rewşa Kurdn Suriy yn bnasname de, hn her wesa dibjin xort ken wan bzar be, li nav ciwanan bzariyek heye. Ji kerema xwe re, tu dikar pek ji me re behsa w bik?
Yk ji ciwanmrn ku em p re peyivn, hestn xwe ji me re digotin. W pirr bi hsan got, l serphatiyeke pirr bi wate b. Ew xort e bi şans talih e ku karek ji xwe re peyda kiriye. W serphatiyeke ber end heftiyan ji me re got. Ew li cih xwarin kar dike. Rojek hinek zibun hatine xwaringeh. Ew Ereb bn. Wan hefleyek dikir hefleyeke ji bo roja ji dayik bna yek ji wan. Kk vexwarin. Bi kf şah bn, wek hem mirovan gava ku ji bo prozkirina tiştek şahiy dikin. ew xort kurd ku xizmeta wan dikir - ku xema w ne ew b ku w xizmeta wan dikir w hizirn xwe kirin got tiştek wilo i caran j re nabe. Ku xortek 25-26 sal b dib ku bi hevaln xwe re ew j w bike, l w got: Gava ku min ew şahiya li domandorn xwe dt, giriy min hat min got ev tiştek wilo yen qet ji min re nabe.

Vca gava ku hestn wisa di dil meriv de dikevin ser hev, ew bzar tne ser hev i r nnin ku ew bne derkirin, ew mirov ya di dil xwe de bjin...

Kesek d ji me re behsa zarokn xwe kir. Ew di dil xwe de dihlin, nikarin bjin, ew tne ser hev bandor li pskolojiya wan j dikin.

Bala min kişand ku bersiva hikumeta Suriy di raporta we de nne. Ma we digel wan neaxift? Ma we awa kar biine li nav Suriye bi wan mirovan re bipeyivin? Ew bi sanah b gelo?
Rxistina Penaberan a Navnetewey li na bo Suriy tş i zehmet astengan neb. Me hewil da ku bi rayedarn welt re bipeyivn, l bersiveke resm nedan me. Vca me dsa daxwazeke resm kir. Em w berdewam mze bikin.

L me derfet heb ku digel dplomatek ku li Emerkay nneriya hikumeta Suriy dike, kom bibin. W bi awayek gelek zelal aloziya xwe ji v rewş an zimn hev da me ku jimareke mezin ji wan kesn bnasname d di demeke kurt da hevwelatiy wergirin. Rxistina Penaberan aa Navnetewey her ku dibe, zrevaniya bichanna wan sozn karbidestan dike, hem li Emerkay hem di nav Neteweyn Yekgirt de, ku me hevkariyeke nzk p re kir, gava ku em li Suriy bn. Em d v bidomnin her wesa bi peywendiyn hikumeta Suriy re mze bikin.

Di raporta xwe de, hn piştevaniya hikumeta Suriy bo penabern filistn reftara w li himber Kurdan didin berhev. Tu dikar pek behsa hind bik?
Yek ji tiştn giring derbar Suriy - div ku meriv bje ev e ye ku Sur hinek tiştn rast dike. yek ji wan paraztina wan kesn filistn ye bi heq e. Jimareke mezin a mirovn wisa heye wan gelek salan alkar bi wan re kiriye. Hikumeta Suriy niha j hindek Iraqiyan diparze, yn ku tne nav welt biheq e. Vca mijar ew nne b ka i ji van mirovan re nehatiye kirin, an i hatiye kirin. L ka i ji bo paraztina mafn bingehn n kesn mna Kurdn Suriy yn ku nasname ji wan standine, tte kirin.

Em niha j li pşniyarn we binerin. i daxwazn we ji hikumeta Suriy hene?
Bi taybet daxwaz ji hikumeta Suriy re heye ku z bibizive. Ez w dibjim ji ber ku bervaj gelek cihn din n ku Rxistina Penaberan a Navnetewey bi serldan y, Sur ji xwe qanun hene, ku ger werin bicann, dikare hevwelatiy bide gelek ji wan kesan. Li hinek cihn d ew nne. Div ku em vegerin wan cihan ji bo ku piştrast bikin ku ew qanun tn bichann. L li Suriy ew qanun ji xwe hene ku dibjin ger kesek bi dirjiya penc salan bijiya... Vca qanun hene ji bo demdest kirina bizaveke wilo. Her wesa ji bo ji hol rakirina wan qanunn ku mafn and zimn nade Kurdan li Suriy... ew ne bi ten ji bo Kurdn bnasname, l ji hem Kurdn li welt re... her wesa derfet heye, ku ez dibjim ku li ser v xebat heye ku jinn ku hevwelat, nasname nne, bikaribin hevwelatiy bidin zarokn xwe. Ji min re hat gotin ku ew niha t kirin, l min bi kr dr l neneriye. Her wisa div ku zarokn ku li Suriy ji dayik bne, maf wan hevwelatiy bidin wan. Sur dikare peymann navnetewey yn derbar kesn bnasname mor bike.

Hn hindek şret pşniyaran j ji bo civaka navnetewey, nemaze ji Navenda Karbarn Penaberan a Neteweyn Ykgirt re, her wesa ji bo hikumeta emerk dikin. Ji kerema xwe re, tu dikar ji me re bj b ka ew i ne?
Bel. Nemaze ji bo Neteweyn Yekgirt. Navenda Karbarn Penaberan a Neteweyn Yekgirt erkek heye ku ji bo alkariya kesn bnasname bixebite, l ew li Suriy w xebat nake. Em hevdar in ku ew d b guhertin. Em bi wan re dipeyivin, dixebitin, bal didin ku ew w biguhernin. Ango ew xebat li aliyn Suriy yn ku mirov tş van şeq zehmetiyan in bizavan bikin, bi taybet li bakur-rojhelat. bi qas ku ew alkariya komn din, wek Filistn Iraqiyan dikin, kesn ji nasnameya hevwelatiy bparkir j mafn wisa hene ji bo alkariya wisa. Ev end gav in ku navenda Neteweynn Yekgirt dikare biavje.

ji bo Emerka dewletn din re gelek derfet hene. ya ku ez fm dikim qet i rbazn hikumeta emerk derbar Kurdan li Suriy nnin. Me pwst bi rbazeke wisa heye rbazek ku bi taybet ji hikumeta Suriy bixwaze ku mijara bnasnametiy, bhevwelatiy, areser bike. Div ku Emerka hikumetn din i peymanan bi hikumeta Suriy re mor nekin, heta ku ev pirs t areserkirin. Bguman ev demek bi zehmet e ji ber ku peywendiyn Emerka bi Suriy re ne li dema her xurt in, l dsa j r hene, nexasim bi rya Neteweyn Yekgirt, cih ku bizavn wisa dikarin bi ser bikevin.

Me tiştek din xwest, ku gava raporta mafn mirovan a salane ya Wezareta Derve t ragihandin, ku t de bi ten bi peyvek an bi rzek behsa v mijar nekin, l bhtir bal bidin ser pirsa kesn by maf hevwelatiy, ne bi ten li Suriy, l li her aliy dinyay.

tiştek din ku hikumeta emerk dikare piştgiriya komeln nehikm yn civak yn pşvebirin li nav Suriy bike kom rxistinn ku dikarin li ser pirsgirka mirovn bhevwelat bixebitin.

Birz Maureen Lynch, li dawiy i gotin peyamn we hene ji wan kesan re yn ku we ji bo raporta xwe hevpeyvn bi wan re kirine, bi gişt ji Kurdn Suriy re?
Ez dixwazim li pşiy sipasiya wan kesan bikim n ku serphatiyn xwe ji me re gotin. Bguman xwez me hevpeyvn bi bhtir mirovan re bikira, em bina bhtir aliyn Suriy. Ew serldaneke kurt b. L em ji Emerka gelek li ser v babet dixebitin. Ser v heftiy, me kar ku li ser v pirs nivsarek di rojnameya International Herald Tribun de bidin belavkirin. Ev yek ji wan ryan e ku em bala raya gişt bikişnin ser v pirs. Me niha peywendiyek bi nivsgeha Navenda Karbarn Penaberan a Şam re daniye. Em d dsa bi balyoz Suriy li Emerkay re bipeyivn. Pirsgirka ku di 40 salan de pk hatiye, di şev rojek de nikare bte serastkirin. Em bixebitin, ne ro sib, l heta ku areyek ji v pirs re t peyda kirin.

Birz Maureen Lynch ji Rkxistiya Penaberan ya Navnetewey, gelek sipas dikim.

-----------
- Raporta Refugees International dikare li v der bte xwendin:
[BURIED ALIVE Stateless Kurds in Syria] (pdf).
 
www.amude.com -  © 2000-2004 amude.com [ info@amude.com ]
destpêk | start: 26.09.2000