www.amude.com
   www.amude.com - rojnamevaniya bi kurdî   Deutsch


navête@amude.com

nav  
şifre  
» fermo emailekê çêke

Malpera Amûdê

» bike rûpela destpêkê
» bixîne favorîtên xwe

lêgerîn


kulîlka hefteyê


 
24.01.2005 - 03:33 [ 1734 caran hatiye xwendin ] [ çap bike ]
----------------------------------------------------------------------------------

Kurmancya standard: Tewang ergatv wek nimne

Newzad Hiror - Stockholm

Hevokeka wek Keleş Hesen ew (an w) şandin gund ne bi ten t ber guh mirov, l mirov w bi hsan di ziman nivsk de j dibne. Ez dixwazim her ji v destpk bibjim ku div cih hevokeka wisa di kurmancya standard de nebe, unk ew du qannn kurmanc binp dike. Ew herdu qann j ergatv tewang in. Ev hevok d bi i away bibe hevokeka standard, mijara v nivsara min e.

Gelek kes d bixwazin hevoka li jor biparzin bibjin ku piranya kurmancan wisa dipeyivin. Herend hinek kes hewil didin kiras zanisty li prinspa priany bikin j (bnr. Reşd 2002), ev pvan dsan dimne pvaneka bisnor di koka xwe de qels lawaz. Piran pvaneka nisb ye ji dever bo devera d, ji mirov bo mirov d ji welat bo welat d tt guhorn. Heger em v cor demokrasy di standardkirina ziman xwe de bi kar bnin, em d ziman xwe y nivsandin bxin rewşeka ewqas bstiqrar ku her end salan li gor rzimaneka n hereket bike. Ziman standardkir ziman devk mna wne chana rast ne. Wne refleksa qonaxek ji qonaxn chana rast ye. Ew di demek dyarkir, di rewşeka dyarkir li cihek dyarkir de ji bal wnegirek ve bi dqet baldar hatye girtin. Herkes dizane ku ew wne chana rast dinimne, l kes nikare da bike ku ew wne werar, guhorn pşvena chana rast hem temsl dike kes li benda w yek j nne. Ziman standard j wney qonaxeka ziman devk ye. Pwst e ew bi baldar şarezay bte ava kirin, sexbr kirin xurt kirin. Chana rast ziman devk du dyardeyn sirşt ne. Ew li gor qannn xwezay tn guhorn. L, wnekişandin zimanstandardkirin du dyardeyn huner ne. Ew li gor hinek qade destrn ku mirov li ser li hev dikin, tn bi r ve birin.

Kjan r ji bo afirandina kurmancya standard minasib e? Ji bo afirandina zimanek standard du ryn serek hene: a) hilbijartina devokek ji devokn zaravay ji bo ku ew devok bibe ziman standard, an b) avakirina zimanek standard ji tkelkirina devokn zaravay. Heger mirov ziman xwe y standard li ser bingeha yek devok ava bike, div mirov kjan devok bibijre? Hilbijartin di v war de pir in. Ji wan, devoka her proz, devoka dewlemendan, devoka desthilatdaran, devoka her belav, devoka her kevnar, hwd. Mixabin! Me kurmancan h devokek ku statuya w ya dn, abr, syas, drok yan civak li nik hem kurmancan qeblkir be, nne. Dibe ku di paşeroj de devokek tesra xwe li ser ziman standard bike heger piranya berhemn nivsk ji qesekern w devok bin (bnr. Ciwan 2000:52). L ev di lm xeyb de ye. Vca rya duy ya tevlihevkirina devokn cida ji bo afirandina kurmancya standard ryeka minasib e. Ji xwe kurmancya nivsk ya v serdem j kmzde nvişk xameyn wan nivskaran e yn ku di esl xwe de bi devokn cida diaxivin smayn devokn xwe dixin nav qalib ziman standard. L, div ev tevlihevkirin j b rz rber nebe. Kjan pngav di v war de pwst in?

Bguman, dema em ziman xwe y standard li ser bingeha gelek devokan ava bikin, em d rast dyardeya formn hevkar bihn. Bo nimne: formn han di kurmanc de hene:

a) Şivan hespek dt.
b) Şivn hespek dt.
c) Şivan hespek dt.


Formn Şivan, Şivn Şivan di nimneyn li jor de heman kar subjekt di hevok de dikin. Di v rewş de, du r li ber mirov hene. Van forman hemyan di ziman xwe y standard de qebl bike, yan bi ten formek ji wan hilbijre. Qeblkirina hem forman snorn ziman standard ewqas fireh dike ku d giran giringya tgeha qade-y namnin. Rya duy ya niqandina awayek ji awayn hey, ziman standard ji aly rziman perwerdekar ve siviktir dike. L, mirov di v hal de d kjan form qebl bike kjan red bike? Qadeya her saxlem hsan ew e ku mirov w form bibijre ya ku b awarte ye. Cedwel li jr dyar dike b rzimana me ya standard d awa be heger em kitkit formn li jor hilbijrin.

FormQade
a) Şivan hespek dt.1- Navdr tn tewandin
2- Navdrn nr nayn tewandin
3- Navdrn nr pişt v/w tn tewandin
b) Şivn hespek dt.1- Navdr tn tewandin
2- Navdrn nr nayn tewandin
3- Navdrn nr yn xwed vokala a tn tewandin vokala wan dibe .
4 Navdrn nr pişt v/w b vokalguhorn tn tewandin
c) Şivan hespek dt.1- Navdr tn tewandin


Ji v cedwel pir zelal aşkira ye ku mirov dixwaze forma ji hemyan hsantir, gişttir bawrtetir bibijre bike qadeya ziman xwe y standard. Me formn li jor bi ti deveran ve gir nedan. Ew form gişt kurmanc ne. Hilbijartina formek ji wan forman li ser bingeha nifsa bikarhneran nehat kirin. Forma ku bi kr ziman standard tt ku ji bo hnbn frkirin hsan e, ew form e ya ku b awarte ye. Di nimneyn me de, forma c-y forma her bikrhat ye ji bo kurmancya standard. Li gor v qadey, div hevoka me ya destpk Keleş Hesen ew (an w) şandin gund bibe Keleş Hesen ew (an w) şandin gund. Bes ev hevok hj ne serast e. Şaşya w ew e ku ew rz li qanna ergatvy nagire.

Ergatv i ye?
Piranya zimann dinyay ne ergatv in. Di van zimann neergatv de, forma subjekt di hem rewşan de ji ya objekt cih ye lker xwe li gor subjekt hevok eyar dike. Li van nimneyn bi tirk temaşe bike:

tirkkurmanc
Biz yryoruzEm dimeşin
Biz ay iiyoruzEm ay vedixwin
Biz yrdkEm meşiyan
Biz ay itikMe ay vexwar

(Svalberg 1993)

L, di zimann ergatv de, forma subjekta w hevok ya ku lkera w netransitv e, dişibe forma objekta w hevok ya ku lkera w transitv e forma subjekta w hevok ya ku lkera w transitv e ji wan herduyan cih ye. Lkera transitv xwe li gor objekta heovk eyar dike. Di kurmanc de, ev qadeya ergatvy snordartir e. Bi ten di dema bor de dema lker transitv be, forma objekta hevok dişibe forma subjekta hevoka ku lkera w netransitv e forma subjekta hevok dişibe objekta hevoka ku lkera w transitv e di dema niho de ye. Lkera transitv di dema bor de xwe li gor objekta hevok, ne subjekta w, eyar dike. Ew kesn hejmara objekt dyar dike.


Cedwel xuya dike ku her navdrek yan cnavek, y ku dikeve di xaneya goka reş de, divt bte tewandin div lkera hevok xwe li gor goka sp eyar bike. Heger em vegerin hevoka xwe ya destpk, em d bibnin ku subjekta hevok, Keleş Hesen, netewand ne lkera hevok, şandin, li gor subjekt, ne li gor objekt, hatiye eyar kirin. Ev herdu kiryar j dij qadeya ergatvy ya kurmanc ne. Lewra, heger em hevoka han di ziman xwe y standard de qebl bikin, divt em w li gor destrn rziman biedilnin ji forma w Keleş Hesen ew (an w) şandin gund bikin Keleş Hesen ew şand gund.


avkan:

Ciwan, Mrad. 2000. Tewang di ziman kurd de. Ndem, h. 34, r. 46-59.

Reşd, Mustefa. 2002. Encama anketa me. Avesta, h. 36 [http://www.avestakurd.net/anket-gengeshi.html]. Ev rpel 2002-12-06 hatib vekirin.

Svalberg, Agneta M-L. 1993. Krte gramerinde ilgin bir olgu: ergativitet. Berhem, h 6-7, r. 53-55. [Werger ji swd: H. Zozan]


nhirori@hotmail.com

------------------
Newzad Hiror di sala 1963 de li Msil ji dayik bye.
W xwandina dibistan ya destpk lsey li Duhok qedandiye. Ji sala 1982 heta 1986 bingehn werger li fakulteya edebiyat ya Zanngeha Msil xwandine. Piştre bi du salan, w master bi zimannas ziman ingilz ji heman fakultey wergirtiye.
Niha ew xwendkar doktoray di beş zimannasiy de li Zanngeha Stockholm ye. Lkolna w hemberkirina warine dengnasiy yn kurd swd ye.
 
www.amude.com -  © 2000-2004 amude.com [ info@amude.com ]
destpêk | start: 26.09.2000