www.amude.com
   www.amude.com - rojnamevaniya bi kurdî   Deutsch


navête@amude.com

nav  
şifre  
» fermo emailekê çêke

Malpera Amûdê

» bike rûpela destpêkê
» bixîne favorîtên xwe

lêgerîn


kulîlka hefteyê


 
31.12.2004 - 11:04 [ 1745 caran hatiye xwendin ] [ çap bike ]
----------------------------------------------------------------------------------

ima wilqase dijminat, Bejan Matur?

Silman Demir - Swd


Silman Demir
29.12.2004 şiklek kinkir ji hevpeyvneke bi Bejan Matur re di Malpera Amd de derket. Div ez bibjim ku hin tiştn ku ez gelek şandim, t de hene. Ji bo ku mirov bişe, ne hewcey mirov nivskarek kurd be, l bes e ku mirov kurdek kurdperwer be. Ez wek kurdek ku dinivsim, nikarim v yek di xwe bibuhrim deng nekim. Ji ber ku hin gotinn w ne li rewşenbr nivskarn kurdan ten heqaret in, li hem kurdan doza kurdan heqaret in.
Wek nimne, şer li ser ser kurdan, ew şer tkbirina doza kurdan y du-s hl, wek şer zilaman bi nav dike.. Incex gava mirov li ber deriy hinan be, mirov wilo dipeyive.

Bejan Matur: Nivskarn kurd n li derve bazirganiy bi Pirsa Kurd dikin
Armanca redaktor Amd ew e ku xelk p bihisne b yeke bi esil kurd i dibje, l gava mirov bixwaze, mirov kar fam bike ku reklama w j dike w dipesinne. Bi min, gerek bi kar ku Amd kir, mecala ku hin maneya duyem j derbixin, tune ba.
Min temam hevpeyvn y bi ziman tirk derxist xwend. Er redaktor Amd hindik derxistib, l ruh w derxistib. L dsa j xwendina tev, ji ya hinek j baştir e.

Ez bi xwe ji z ve, tiştn ku kesn dev ji kurd berdidin bi zimann serdestan dinivsin, naxwnim; berhemn wan ji min re ne balkş in gava mirov wan di bjinga nirxlkirina welatperweriy re derbas bike, tiştek ku hja be hinek rmet, t de namne. Gotinek kurdan heye: Dibjin n baş li ber deriy xwediy xwe direyin.

Ez xweş bi tirk zanim. Ez karim edebiyat bi tirk bixwnim tev fam bikim. Ez karim ne gotinan ten, l ez karim wan tiştn ku bi gotinan nayn gotin, ew tiştn ku ji hevokan re dibin s dikevin nivsan j, fam dikim. Ez edebiyat ji nivskarn tirkan dixwnim. L ez tu tiştek ku kurd bi tirk derdixin, naxwnim; ez qmetek nadim tu peran t de nadim. Li gora min, ew i bin, bila ew bin, l tiştn heram in. Her wilo tiştn ku ew dibjin j, ji min re ne balkş in. Min ji ber wilo j tiştn Bejan nexwendine, ez pnc peran di wan nadim pnc deqqe wext xwe nadim wan.

Me bi salan guhdar kiriye: kurd ne zimanek modern e, p nay nivsandin, ew ziman gundiyan e. n ku dev ji kurd berdidin, wilo dibjin.
Demek xwediyn n wilo digot ku kurd dor deh pazdeh gotin e. Saln 1960 demek gava rehmet Msa Anter li Diyarbekir girt b dihat mehkemekirin, dozdar mehkemey digot, gava kurd ji hla ravekirina ilm ve t pvan, bes ten dozdeh gotin e. Rehmet Msa got: Min w ax xwe negirt, ez b destr ji ch xwe rabm min got, hakim efend, mala te ava be, ziman mirşkan zd dozdeh gotinan e, hinek jdan malava`.

Muamela ku bi kurd re dihat kirin, ev b bi ser de j qedexe b. Bi salan li me xist ji me re got dev ji kurd berdin, bi tirk bipeyivin bixwnin. Piraniya me, me bi gura wan nekir, me xwe li ber zulm zor girt, em kurd man me kurd parast em hna j diparzin em biparzin. L hin j z şemitn dişemitin, wan z dev ji kurd berda. Bi tirk dipeyivin bi tirk dinivsin. Serdestan got bi kurd nabe, wan j got rast e, ha ji we re kurdino, kerem bikin bi tirk bipeyivin bixwnin. Serdestan li me xist zor da me, n din j, em ji wan re fr tirk kirin dikin. Herduyan karek dikir dikin. ro j wilo ye listik ev e. Bi min gava rewşenbr siyasetvann kurdan j bi tirk dipeyivin dinivsin, w kar dikin, kurd dikujin. Fikir pşniyarn ku diafirnin i bin, ev rast nay guhertin.

Ew proses ro xurtir e, hin kurd j ne al serdestan tirkbn bi me şrn dikin. Gava wilo be, ben di sty ziman kurd de btir t kişandin. V zora li ser ziman kurd, hem tiştn bi ziman kurd tk birine. Rojname, kovar piraniya tiştn din n wilo bi tirk ne. Nehiştine nahlin ku kurd fr kurd bibin. Ji ber wilo j edebiyata bi ziman kurd ch nagire xwendevanan peyde nake.

Bejan Matur van tiştan tevan zane, l dsa j, ji bo ku btir wek tirk şair b qeblkirin, ew hewcedariya ku wek din bibje giliy kurdan bike, dibne. Hviyn wan n nav hene, wek ima ez bi kurd nanivsim ne bi tirk. Ev wek w yek ye, ku tu ji peykersazek bipirs ima ew kevir marmor bi kar nayne. (Wergera Amd)
Ev mnak ne bersiveke mirovn xwende ye. Kevir ji bo yek peykervan hilbijartineke li gora xwendin, armanc xwestine dil w/w ye. L hilbijartina ziman tirk yan j y kurd ji bo edebiyat nasnameya edebiyata te diguhere. Gava tu bi kurd binivs, tu edebiyata kurd diafirn, l gava tu bi tirk binivs, tu ya tirk diafirn. Ferqeke mezin di nav herduyan de heye.

Bejan Matur dom dike: L ez ti derfet nabnim ku wneyek j bi ziman kurd kim. Ji ber ku ez bi tirk difikirim xewnan dibnim.

Li vir eşkere dibe ku Bejan ne bi edebiyata xwe ten tirk e, l ew bi xewnn xwe j tirk e. Gava wilo be, tiştek ku ew bikaribe ji kurd fam bike, bi kurd bike rmeteke ku bide kurd, tune. Ji ber wilo j gotina tirk ya annemiz bi w wilo xurt t, gotina kurd ya ji bo w gotin, dya me, ji bo w km lawaz te. n ku helbestn w wergerandine kurd, awa wergerandine, ez nizanim, dibe ku ne baş wergerandibin j, l her i be, w bi quret kurd neecibandiye nehiştiye. Gazin j ew e, wek numne, gotina annemiz qels derdiket.

Li gora ez bi tirk zanim, ez mana gotina annemiz xweş zanim. Ji gotina anne t, yan d. Gotineke wek annemiz di ferhenga Turk Dil Kurumu (Dezgeha Zimane Tirk, ku li Tirkiy ji bo ziman tirk ya her bilind e) de tune. Yan annemz ji gotina anne hatiye kirin. Ew miz a p ve, dibe a me, yan dya me. di tirk de ji wilo p ve nay tu maneyn din. L heger mirov bixwaze, gava mirov qeşmeriyan bi dya xwe bike j, mirov kare bi kar bne. car nizanim Bejan i maneya wilo kr di v gotin de peyda dike. L ya kurd ya miqabila w, dya me, ka binere b dikare b end maneyan kare iqas kr be: dya me, yan preka ku mirov j dibe, ev maneya bingehn e. L dya me di edebiyata kurdan de kare b maneya, xwediya me, parzgera me, rbera me, mezina me, ya ku ji me hez dike, ya ku xwarin ji me re dike ya ku me xwed dike. Ev qase mane hem bi ser hev de hatine eciqandin di gotinek de hatine bich- askirin. Densta w wilo xurt qewn e. Vca gotineke wilo bi densta xwe xurt awa ji bo piefikira ser Bejan lawaz dikeve, ez nizanim.

L derd Bejan ne tiştek wilo ye. Ji ber ku baş bi kurd nizane, ser pş kurd bik dixe, tirk dipesinne. Bi d re, di dawiya hevpeyvn de, hinek kurdbn t bra w, hinek şerm t bra w hinek baştir dibje. L w pak nake.
Bjan ne kurd ten bik dixe, l yn ku bi kurd dinivsin j bik dixe heqaret li wan dike. Bila redaktor Amd li qusra min nenere, l ez end hevokn ku w ji hevpeyvna w wergerandine, bi xwe wergernim: Hin nivskarn me yn kurd ku dikin bi hrsa bindestiy edebiyat biafirnin, li dervey welt hene. Bi qas ku ji bo bn wergerandin, bi hezaran dolaran xerc dikin j, tu kes guh-r nade wan (B. Matur gotina tenezzul nakin bi kar tne ew gotin di tirk de giran e). Ew, nivskarn me yn ku avantaja kurdbyn derdixin pş doza kurdan wek tucaran difiroşin peran qezenc dikin, in.*

Ev k ne, Bejan xanim? K wilo kiriye? Ev bbext ne. B guman her yek dixwaze bi zimann din j derkeve, w her yek bixwaze hewl j bide, belk yek dudu bikevin şaşiyan j, l ya ku tu dibj dik, heqaret, bikxistin dijminatiya hem nivskarn kurdan e. Ne wilo ten, ev zimandirjiya bi nezan nhatiniy j ye. Ne gotinn kesn xwende ne.
Ma ne tu wek zarokan bi suxreyek beziya ba yeke inglz, te ber hem tiştan di hevddtina pş de kitbn xwe dan w. Dibe ku tiştn te ji bo w balkş bin, dibe ku ji wan hez j kiribe ji ber wilo wergerandibe, l bawer neke ku te Ewrpa fetihandiye w xelk li ber deriy kitbfiroşan bikevin dora kirna kitbn te. L bawer bike ku w deh kes kitbn te nekirin nexwnin. ro şr li Ewrpa pere nakin. L adeteke ewrpiyan a baş heye. Gava kitb tn weşandin, i kitbxane, dibistan, zanko akademiyn ku hene, hejmareke kitb ji bo ku li ba wan hebin, ji bo ku arşv bikin, dikirin. Brtanya welatek mezin e. Kitbek xwe bes bi v away j xelas dike belk weşanger fd j j bike. Nivskar tirkan y her navdar njen reklamn her mezin j re ji pirtka w re li Swd hatin kirin, l bi ser te, ar kitbn w yn ku hatin bajar min, nehatin firotin. Bajar min 130 hezar mirov zankoyek l hene. Ew kitb pişt demek kirin riba biha j, l dsa j tu kesan nekirn. Her daw wek mal mir dann ber der j, l tu kesan di bihay dolarek de pere di wan nedan ji wir hatin rakirin. Ji ber ku fikrn bi quretiya tirk tn afirandin, li Wwrpa ne hja ne tiştek. Him ew him j ji ber ku tu tirk hna p nehisiyane ku zaniyariya edeb ya li Tirkiy, bi kmas pnc salan derengket ye, li paş ewrpiyan e berhemn ku p tn afirandin j, wilo tn nirxandin. Bes Y. Kemal ten di saln 1970 de nav da hat xwendin. Ew saln ep bn. L ro, tu kar bes li Tirkiy ten mezin bib. Ew j, ji ber ku tu ji tirk re li kurd dix.

V dem, ev yek, yan li kurd xistin, wek modeyek t lixwekirin. Hin nivskarn din n ku bi tirk dinivsin j, km zde tiştn wilo dibjin li kurd dixin. Xwe xistine xzika şeytn ser xwe bi gotina imge dişnin, ji dora xwe p ve nabnin metroyek bi pş ve nein. Dibjin imge di kurd de tune, ez nikarim imge bi kar bnim. Imge ji Bejan re j bye derdek mezin. Imge di ziman tirk de t maneya xewn, xeyal, t maneya fikirn ku mirov dike, mirov dixwaze pk bne. , car imge di edebiyat j de t mana gava mirov tiştek xeyal bike li ser binivse. Baş e, car heger hin nikaribin bi kurd bifikirin, i sc kurd heye. Ma ne div yeke/yek nivskar bizanibe ku gava mirov bi tirk bifikire, mirov nikare Imgey bi kurd bike. W ser mejiyek tirk awa bikaribe bi kurd bifikire xeyalan bike?

end kesn bi esil kurd hene, rok helbestan dinivsin li Tirkiy bne nivskar. Hin xwe p xwed j dikin. Ji ber ku motvn kurd Kurdistan didin naskirin ji xwe re dikin mijar, tiştn ku dinivsin ji hin tirkan re n balkş in hinek tn xwendin. L bawer bin, n ku roknivs in, nagihijin kaboka roknivsn kurd H. Met, F. Cewer E. Karahan. n ku şair in, nagihijin kaboka A. Ar y ku li welt e. L ji bo ku tirk n tirknivs xwed dikin, hin kurd j bawer dikin ku mezin in xwe didin pişt wan, kar wan ji wan re rehetir dikin wan li ser kurdan mezin dikin. car dikevin avn xwe derdikevin li rastan dev diavjin kurd yn ku bi kurd dinivsin. Hin kurdn zimandirj ku nikarin xwe bi tirk ereb bifiroşin, diin xwe difiroşin zordarn kurdan di televzyonn wan de, wan n ku bi tirk ereb dinivsin wek nivskarn kurd n mezin didin naskirin, me j, yn ku hna bi kurd dinivsin, bi nav dikin. L bila ney jibrkirin ku w kurd drok rojek hukm xwe bidin nav li me wan bikin. W ji bo me kesn ku em bi kurd dinivsin kurd diparzin, b gotin egtn parastina edebiyat ziman kurd; yn ku bi tirk ereb dinivsin j, b gotin n ku dev ji kurd berdan bn tirk ereb li kurd dixistin.

T gotin ku kurd zimanek qels e. L bi qas zulm, zor qedexebna ku li ser b j, kurd ji niha ve kar tirk di hin waran de biavje ser kewar. Gava wergerandina berhemn biyan yn mezin derdikevin ber zimanek, eşkere dibe b bi kr iqas t ya j nay. Ev yek di Ilyada de xweş xuya dibe. Wergerandina fikir byern tkel ku bi zimann din n mezin hatibin hnandin bbin hevokn edeb, karin bibin pvana hza zimanek. Di vir de mecaln ku kurd tirk didin mirov, xweş xuya dibin. Quret nabin pvann xurtbna zimanek.

silemand@yahoo.se


----------
* Tbn: Malpera Amd gotinn Bejan Matur n di hevpeyvna bi ziman ingilz (ne ya tirk) de kirine kurd. (Malpera Amd)
 
www.amude.com -  © 2000-2004 amude.com [ info@amude.com ]
destpêk | start: 26.09.2000