www.amude.com
   www.amude.com - rojnamevaniya bi kurdî   Deutsch


navête@amude.com

nav  
şifre  
» fermo emailekê çêke

Malpera Amûdê

» bike rûpela destpêkê
» bixîne favorîtên xwe

lêgerîn


kulîlka hefteyê


 
22.06.2005 - 17:14 [ 1956 caran hatiye xwendin ] [ çap bike ]
----------------------------------------------------------------------------------

Leyla Fgaro ber bi k ve...?

Tengezar Marn


"Leyla Fgaro"
Leyla Fgaro romana nivskar Ibrahm Seydo Aydogan ya diwemn e, pişt Reş Sp.
Ev roman ji weşanxaniya Elma li Istenbol hate weşandin. Ji 163 rpel 21x14 pk t.
Dema min ev roman xwend, pir li xweşiya min hat li her dever min behsa roman dikir min xwestib li ser binivsim, lewra j min bizav da, ku end caran bi hrbn bixwnim bi avek rexnegir l temaşe bikim. L pişt xwendinek kr pir pirsn ku min ji rzdar Ibrahm Seydo dikirin, gham encamek ku ez xwe bi dest xwe dixime breke bbin de min dest j berda. Min newrb v rzkoy biim, l pişt demeke dirj bi ser de b, dsan li ser min da, ku xwe berdim qada nivsna li ser roman, ku divt bi rast bibjim, ji qada şr ji min re zortir e.

Berahka ez xwe berdim nav dojeha Leylay qedera Fgaro bişopnim, dixwazim tgeh tgehştina xwe ji hla teor ve li ser roman biesipnim, da di daw de, bizanim, ka gelo Leyla Fgaro dikeve arewa romaneke awa?

Cih romana modern, rastiya jiyana mirov ye hundur w meydana vebjeriy ye, tgihştina mirov ji dem, gerdn EZ repvan bilind e ya boşahiya hundurn e. Rastiya helbestiyane di hundur roman de, dest ji hriktiştn realtey caran nerealtey j bi nermah li gor serphatiyn xwe bi realtey ve berdide.
Di navbera van herd nernan de, jiyana romana modern ser xwe hildide berfereh dibe pwendiyn civak, di bergeha nnertiya helbest de ber bi xwe ve dikşne..

Dixwazim li vir bibjim, bila xwner v kurtelpirsn hv neke ku ew d prg hukmek, an j xaln serkeft neserkeft bibne. Eger xwner weha bawer bike, d ew j mna Leyla Fgaro, ka awa poşman bn, dema dev ji hev qeriyan, bi xwendina v nivs poşman bibe.
Ez j xwendinek li v roman dikim, wek her xwnerek ku beşdariya nehişmendiya xwe bi tewaw bikim.


Tengezar Marn
Di lkolnn edeb de, mijara xwendin bi du terzn cuda hatine pşkşkirin:

1. Bi pirrengiya xwneran ve girday ye, ji hln civak, drok, pirane an j yekane ve.
2. Bi wney takexwner ve ku we karekterek taybet e, an j vebjerek e.

Bguman di navbera van herdu nrnan de xaleke winda heye, ew j ev e: qada xwendin bi xwe şwey xwendin j. Ev j ji xwnerek bo din cuda ye.

L xwendin awa b ilo bibe, bila bibe, pdiviye qadn diyar elementn nebeşdar amade bike. Li vir dixwazim bibjim ku Romana LEYLA FGARO ne ten dihingiv raltey, belk w diafirn. Dixwazim weha dest p bikim: Gelo awa deqek dikar bihle em gerdneke xwe ya sberane ava bikin? Kjan hl ji Roman dihle em berhemek ava bikin di dema xwendin de? em bi xwendin re ber bi k ve diin?

Ev pirs gelek pirsn din, d ta demeke dirj bbersiv bimnin, ya rast w gelek bersiv bne dan, by ku nernek ya din xş bike tine bike.

Xwner end zrek zane be, d nikarib bi hem hln romana Leyla Fgaro ve xwe mijl bike. Ez d li ser end xalan rawestim ku bi rewşa bedew, huneriya roman ve tkildar e, ango forma avakirina roman, ji hln esttk smantk ve. Di w baweriy de me ku xwner v nivs bixwe armanc e pareyek ji prossa xwendin ye.

Kurtegotinek li ser romana LEYLA FGARO hundur w

Ev Roman behsa evnek dike ku 5 salan dirj kiriye, l di rojek de, ji hev dixeyidin di dawiya roj de li hev vedigerin.
Bi kurt ev e, l di hundur xwe de end mijaran hildigire, mna evn, windabn, hv poşman.

Romana Leyla Figaro li ser ar beşan hatiye belavkirin her beşek j bi end hevokan dest p dike di ser her şaxek ji van beşan de j ji cihn cudacuda hevokan tne, carnan bi şweyn stiranan, carnan pendan, carnan helbestan ji n kurd yn kilask ...

Roman i ye?

Yekemn car ev peyv di sedsala 12an de, li Fransay peyda b bi v şwey pnasna w hat: rokek dirj kurt e, vegotinek pexşanew ye, li ser arensa civakek jngeh tte vegotin1

Nivsnn li pş sedsala 12an, ku bi roman dihatin nivsn, ji wan re roman dihate gotin, ji ber ziman milet j weha bi nav dib ( linguaroman). Di sedsala 13an de, vers pexşan tkil hev bn, peyv ber wateya xwe ber bi edebiyat torey ve guherand, hin bi hin v tgeh wateya xwe fereh, zelal bi snor kir, ta giha sedsal 18an wirde wirde tgeh ber bi asoyn din ve , l di arewa torey de ma derneket, heta ro, ku roman bye diyardeyek piral Phnotyp.

Eger em temaşe bikin bişopnin, d bibnin ku roman pişt şoreşa pşesaz bye mna xwarin ji xwner e roj bi roj rola w mezin dib.
Wek diyar nas e ku li welat rojhilat roman ne ji demeke dirj ve ye, bo nimne, li def ereban, ji sedsala 20 ve ye serkşn w Cemal, Xeyzan, Taha Husn ( w Dr.ya xwe li Sorbon temam kirib) Nejb Mehfz hilgir xelata Nobl.

Roman nivs e, deq e, ew deq e ku xwner xwe di nav byer naveroka w de dibne. 2

Roman arensa bnewerek nşan dide, wate mirov regez element sereke ye, di roman de. Mirov di roman de, navenda byeran e. Bermay, brannn zaroktiy derdor hl, dibin xemla roman, wate s regezn sereke ji bo roman hene ku her roman nikare xwe ji wan rizgar bike:

1. Leheng (fgr)
2. dem
a. dema nivsn
b. dema roman
c. dema xwner
3. Cih


Tevna vehnana roman,
4. struktra roman j regezek sereke ye, di avakirina roman de.
5. makdera rewşenbr ya roman, ku bi xwe carnan dibe rewşbriya romannivs.
Ji xwe rengeroman hene, wek romana drok, zigurd, romana ceng, ya ger geşt, romann siwariy, evn, feylesof romana zimn ya modern ku hem zayendn torey dikare himbz bike.

Beş yekem:

Her ji destpk ve em prg serhejnek dibin ku nivskar roman, Ibrahm Seydo Aydogan, ber me didiy me di nav mij duman de dihle dixwaz em bi xwe pl irayn xwe derbixin, pş li xwe hundur xwe piştre li nav rpeln winda ji roman bigerin, ji ber rpeln di pirtk de tra romana Aydogan nakin.

Destpkirina Leyla Fgaro bi hevokek dest p dike ku her di destpk de arensa pwendiya di nav Leyla Fgaro de dixe nav hsir, gir, ger, ş, hv, windabn, dtin, dilxirab poşman veger de. Ha mejiy mirov ha dojeh.. (Leyla Fgaro, rpel 5)

Gelo ma pdiviye em pirsiyarek ji xwe bikin, gelo nivskr ima bi v hişkahiy dest bi romana xwe kir? Mebesta w j i ye? i serbor ne ku ew xistiye bin bandora jixweacizbn? gelek pirsn din j ku di beş, bend paragrafn di hundur pirtka evn Qedera Fgaro de? Er ima dojeh? ima Fgaro? ima Leyla?


brahm S. Aydogan
Ez nizanim d hetan i radey rast be j, l ez v pirs ber herkesek ji xwe wek xwner dikim?
Bo i Ibrahm Seydo ev navnşan ji bo romana xwe hibijart? Bo i ev reng qehew bo i ev keman?
Dibe xwnern hja bibjin, ev i dinivse, l min di destpk de nivsiye, ku ev roman romana form dirv e, ne romana babet, mijar byera ye, romana tevin hnandin ye.
Lewra j ez bi van pirsan dest p dikim.

Min di destpk de ew hevoka Qedera Fgaro nivs piştre vegeriyam berg navnşan, ji ber ez bawer im ku girdan her ji destpk ve bo min diyar dibe ji bil w j diyar dibe ku nivskr, ne ten rahiştiye pnsa xwe roka xwe nivsiye, l bel bi mebest pilan tektk, teknk huner nivsiye, her ji berg bigire ta peyva daw.

Aya Nivskar bi rast Figaro, wek w fgur ku Mozart G. Rossini ew mna fgurek neberbihev ve di opra xwe ya bi nav Zemawenda Fgaro de bi kar aniye? An j ew dirama kenok ya dramatorg frans Pierre Augustin Caron de Beaumarchais (24.1.1732 18.5.1799) Berber ji Siviliya, ku por gijola w tiştek taybet b wek mirov j taybetmendiya w heb.

Bguman min ev pirs kirin, ji ber di encama xwendina xwe de, min dt ku Fgaro xwed taybetmendiyek ye, dema li ber pencer radiwest, dema mitalan dike, dema gulan av dide, dema pirsan di hiş xwe de dine. Ma droka hem evn hezkirinan ne ji bo kulan b ji xwe? (Rpel 119)

Jixwenebaweriya Fgaro bi şweyek ji şweyan hişt, eger bi mebest an j bmebest, reng qehew li berga roman bikeve.

Bguman peyva Leyla j eger ji Leylan hatibe -ji bil ku navek ereb ye. Em dizanin ku kurd di pir caran de tpa N ji dawiya peyv ji bo sivikbn tavjin-. Ew kesayet j dilxirab, wesask, şermn, fediyok jixwenebawer j. Ev rewş ya herdu lehengn sereke yn roman dihlin ku jiyan, dirv jiyan, demn nivs, cihn nivs, byern nivs tkevin nav mij duman.
Du peyvn dr hev, yek rojhilat yek rojavay, hev digirin senfoniyeke jixwenebawer, winda gj ji derd evn, xeleka yekem ji pdena v derya vebjeriy vedihne her weha di xem bixwerepeyivn sirdn poşmaniy de melevaniy dike.

Leyla Fgaro qedera xwe xwner dike nav kefteleft de, berhevkirinek pşber me dike, ew j mejiy mirov dojeh e. Di jiyana xwe de, tişt normal nenormal dibne. Dest xwe bilind dike, nikar naxwaz li pşber zehmetiyan raweste, lewra j xwe em her deverek dike ku mna baweriyn w teslmker in. Fgaro, bi berovaj mrik rojhilat di destpk de, dixwaz xwe ji meydan derbixe hertişt txe hustuy xeyin xwe de, lewra di beş yekem de, r dide xwe ku li ser Leyla tevna romana xwe vebje weha xwe tavje bext Albert Camus: ro min dev ji mr xwe berda, belk j do b, ez nema dizanim.. (R. l 7)

Her di destpk de, lehengek ji leheng roman, ku Leyla ye, dikeve nav mij duman, xwe ji br dike. Winda ye, gij e. Neten wilo j, her bi cnav nebeşdar dema bihur dest bi windabna xwe dike. Di. W sar b an na, hay w bi xwe j tune b. (R. 7)

Dema mirov dest bi xwendina romana Leyla Fgaro di cih ceh de, p hest dike ku vebjer nivskar yek in roka xwe dibje, lewra her ji destpk ve xwe avtiye meydana rokbjiy.

Ev şwe vebj bye şwey romana postmoderzm nivskar vebjeriy dike, mna neghanek mirovek rokan bide hev. Li vir Aydogan brannn xwe belav dike, dike par pare, naxwaze rabirdya xwe vegerne, di wan klk demn xweş de li gel Leylay
kela dil xwe bi rabird dişkne di klkn xweş de derbas mitalan dibe. Leyla bo w dibe alavek xwejibrkirin. Dema bihur j bo w poşmaniy ten li şn xwe dihle (R. 7)

Carnan pişt xwendina roman, min ji xwe re digot, nivskar roman kel, derd mebest lstikn xwe n huner tişta dixwest bibje, di beş yek de got hem hunern ku p roman dixwest ava bike, bi kar an, ji flash back heye hevokn kurt, di destpk de ku mebest j hilweşandin balkişandina xwner b, belk j windahiya nivskar bi xwe b di pey re hevokn dirj ku mrgn zimn, cih nepen ta bi daw, ji bil end nşan irskan demn curbicur di kavil nehişiya xwe de diberin semay.

L v qas kela dil w tr nabe qunax bi qnax d xwe tavje dema bihur, hem av xwe ji bedewiy dixwaze tr bike hem j dixwaze di rya Leyl re tola xwe ji serphatiyn xwe n nebiserket werbigire. Dsan j ji ber mentalteya xwe ya bdeng peyvn weke xwe derdibire dema dibje Leyl: Nav te i be j, tu bedew delal . L gava ez dibjim: Leyl, ez kuln dil xwe derdibirnim,.. (R. 39)

Dixwazim li vir bibjim ku cih lehengn roman cih roman l radiweste, ji hev par pare dibe, xwner di her pareyek ji ceh de dikare fgur lehengek bibne, ji ber lehengn w bi lstikn xwejibrkirin windabn hatine xemilandin, yek bi ser din de dikeve her yek ji wan ji malzarokn cihan derdikevin, cih devern xwe dikujin, deveran tnin bra xwe, di şikeftn br hizirn xwe de, livn laş xwe bi şweyek nzk pesin xeyal didin ber irskn jwariy nasnameyn xwe, ji pwendiyn di navbera xewn realtey de pk tnin.

Ji bo ku li rewşa w hebek fehem bikiraya, li pencereyn din nihr. Got belk jina w vegeriyabe mal w ew nedtibe. Di pencereyan re kesek din nedixuya. (R. 51)
Her li vir dixwest ku bi xwe bide qeblkirin, jina w d dil w l bixe ber xwe bide mal bhintngiya w, -eger mirov bi şwey şirovekirina Freud şirove bike- taybetmendiya w diyar dike ciwaniya cih w ku li vir pencere ye, dike nşana drmeyzn dike boşahiyeke fguran Fgaro jina w, her weha deng vebj li vir ji v pencer wate pirsan hildigirin kesayet bi xwe j dibe pirs li cih belav dibe..

Dixwazim bibjim ku romana Leyla Fgaro romana pirdever e, bi şwey vebjiy, l mirov nikar cih deveran destnşan bike, wek ku mirov nikar bibje eya Dilber Leyl yek in, an j Fgaro Leyl bi xwe yek in, li dawiy dibin du li mna hev in??!!

Aydogan pesindariya xwe di rka Leyl re digihne wan n din di rka tol re wan j bi br tne, wan ji bnewern mirovane vediguhze bnerwern cih, bel li wir j wan nahle bnerwern cih n dema niha, dibe bnewern dema bihur. Li vir qehwe cih navber ye, di deq de, mna cihek ngatv diyar dibe.

Li vir Ibrahm Seydo Aydogan li ser thna dema niha dema bihur vedigerne, wan klkn zehmet zor ku bo w drok ne, w tnin demn bihur ji bo ji n ve xwendineke din li wan byeran bike: Byera Evn . Mna G. Lokaş dibne, romannivs vedigere drok bo biyavn dokument an j drok ja xwe ya xeyal rokbj di yek dem de pk bne. Ji ber wilo j rola romannivs nivsandina drok yek weke ku regezek vebj be.

Fgaro liberavanna rewşa civak ji br nake, di demn ku Leyla spd z die qehw gerson ay j re tne xwarin j. awa xort dmn w ji fediya sor dibe awa dibje Leyl xwişk Leyl j diyar dike dema ku yek ji yek re bibje xwişk, t i watey. Herweha Leyla dsan bi şwey monolog li ser nav Fgro dibje: Binihre, xelk me digel hem xerabiyn xwe j iqas baş e ji alkariy hez dike; li tu welat din tu nikar tiştek weha bibn. (R. 65)

Di Leyla Fgro de, dem li bin guh hev dikevin, i demn rokbjiy bin i demn deq bi xwe bin, ew j ji ber ku roman hem bi şwey flash back hatiye avakirin di şn re, vebjiyek monolog ketina navbrannan weha li demn nivs kirin. L div yek li vir j bibje ku dema fzk di roman, ango dema ku Leyla ji mal derketiye ta poşma bye vegeriyaye, demeke kronoloj ye, ango li pey hev ji spd ta var ew 14 seet in. Di rka vbjiy re mirov karekter lehengn roman dinas. Di roman de byer yek e, l brann vebjiya wan gelek byern kevin derbas dike, ji ber wilo j bi hostet romannivs şwey vebjiya sber tkildar bi şwey realte ve bi kar tne carcaran dike şwey poetk j, bo xemleke din bide roman xwendina w bi xwner xweş bike ew j di rka pesin re.
Meşiya. Bala xwe da darn ku şaxn wan niha bbn tembra bay tev li yn spndaran ku taz nebbn, dişibiyan orkestrayeke Harmoniy. (R. 18)

Vebjer, ez dikarim rokbj di rka vebjiya xwe re dmen, resim ttaln xelkn Amed diyar dike ku em dizanin Amed e ku ten di rya nemra turumblan re t naskirin, ku bi 21 dest pdike. Ev roman bi rast em dikarin bi romaneke bajar li qelem bidin, ji ber wan nşann ku t de hatine, ji jina bie qehw rne ay bixwaze, ji nemr telefonan, ji estegehn otobsan ji pir tiştn din, ji bil ku ziman xwe bi i şwey nzk ziman andiniy nake, l bel ziman bazirgan t de mişt e.

Romanivs xwe dispre gotin, stiran, efsane, helbest, peyvn zaneyan. Eger em werin wan pşpeyvn ku li pşiya her xelek ji yn pirtk nivsn, d pdiv ten ji bo wan lkolnek pir dirj bibin, ji ber her bikarannek ji wan girdana w bi xelek re dikare xwner txe gernokek de ku qet j dernekeve..

Dibe ku gelek xwner babeta v roman ne mezin ne seyr bibnin, l dixwazim bibjim ku ev roman girifteke her mezin tne qad ku ew tkiliya Rojava bi Rojhilat re, di dema ku Fgaro mna xortek pir zrek di hundur roman de diyar dike ku awa dikare li gor civak xwe biguncne xelk j hez dikin, l di hundur xwe de, nexweş e, btaqet e, ango mna her mirovek rojhilat ye j di daw de. Di hem roman de, kesayetiyek ji wan kesayetiyan rola xwe nelst, ji ber rokbj/nivskar/leheng li ser dest xwe roln wan dinijinandin, l qet j esttka xwe winda nekirin, hestewriya wan ya mirovane, rastiya huner ciwaniya wan ya bilind hiştin ku ta y simsar were bi hewara wan ve dema xwe ji wan re vala bike.

Bi rast nivsna li ser v roman ber mirov dide bdawbna nivsn, ji ber di her xz xelek de, an j wan peyvn serxelekan, mirov dikare bi pir şweyan rahje roman, l dixwazim bibjim ku Ibrahm Seydo her li destpka romana xwe mirov ber bi breke bbin ve dibe mirov disincirne dibje seqabn j tune ye. Ha mejiy mirov ha dojeh (R. 5)

Mirov dikare v roman li ser enda xalan dabeş bike:
Jixwenebawer, brann, poşman, resm ryn civak, cenga kevin ya n , Rojhilat, Rojava, xr şer.

Cihn ku di roman de balkş in.
Qehwe, li ber penceran, cih gulan, balkon, stegeha busan, oda Leyla, mala Cemla
Qenepe mala Dlber.

Romannivs hewl daye erkn her lehengek, an j her cihek li gor pdiv bne cih, lewra j di dema di kafeteriya de, deftera xwe ya nemrn telefona derdixe, wan navan li pey hev nemrn wan dinivse, da li vir aso li ber deq vebin nexetim, herweha dema y simsar tirimbla xwe tne dsan dibe. Leyla j ji bo hezkirina w ji Fgaro re tirsa w li ser, t lehengek bi nav Muqedes diafirne. Ev j ji bo r li ber veb were Fgaro biparze..

Ji bo ku roman b reh nemne, romannivs dest xwe davje dastann kurd bi şweyek zrek wek byer derbas nav roman dike, bi şwey rokbjiya ku me li destpk nivsb.
Mem Alan Dastana Fatima Salih Axa tkil hev dike: Ji bo evna w ji bav w re şivant kirib xweha mr Botan j ku w yar xwe y ku ew j mrek b hevd di xewnek de nas kiribn gustln xwe bi hev ve guhertibn. piştir e tkil dastana Siyamend Xec dike: w xweha heft birayan j ku ji ber pezkov re şer kirib bi d re di newal re wer bb. (R. 90)

Di dawiy de, dibjim ziman roman bi zimanek hsan, rojane rewan hatiye dariştin.
L di gelek caran de, di vebjiya xwe de, lehengn roman dibin yek, ta yek di hundur din de tte bişaftin mna rola Bedew Leyl. Ji bil w j carcaran di hundur vebjiy de dest bi şirovekirin dike: Tu w dinas? Got: Na, l bel tiştek kek Fgaro ye. (R. 69)

Romaneke mna romana Leyla Fgaro mişt ji xwewindakirin, ponijn, poşman şikestin, her fgurek hewl dide wney xwe dmenn din re bibne, dixwaze her yek weke xwe bike. Di romaneke weha de ku hertişt mna hev e, pdiviya lkolneke dern ji her lehengek re, her cihek re, her byerek re heye. Ez j di w war de ne pispor im, lewra bawer im dergeh lkolnan li ser v roman nay girtin, ji ber ev nivs asoyn bdaw ji hem hlan ve div.

Bguman romanek weha bi babeteke bik, l hewqas huner hunera vehnan, bi tevneke kompleks, dikare ji nişka ve xwner ber bi xwejibrkirin ve bibe, mna lehengn xwe yn ku xwe windakirin. Romanek weha asteya ciwaniya xwe bi xwner re bilind dike jeke afirander p re peyda dike.


--------------------
1. Karl Migner: Zur Theorie des modernen Romans
2. Heman avkan
 
www.amude.com -  © 2000-2004 amude.com [ info@amude.com ]
destpêk | start: 26.09.2000