www.amude.com
   www.amude.com - rojnamevaniya bi kurdî   Deutsch


navête@amude.com

nav  
şifre  
» fermo emailekê çêke

Malpera Amûdê

» bike rûpela destpêkê
» bixîne favorîtên xwe

lêgerîn


kulîlka hefteyê


 
07.01.2005 - 14:21 [ 1892 caran hatiye xwendin ] [ çap bike ]
----------------------------------------------------------------------------------

-Div em fed bikin, ku em neteweyeke bziman in-

Hevpeyvn ligel Osman Sebr


Firat Cewer, Osman Sebr Ezz Akrey, 1987 (ji erşva F. Cewer)


DORTMUND (amude.com) - Di 05.01.1905 de, tkoşer (Apo) Osman Sebr ji dayik b. Di nav Kurdan de, sal wek "sala Osman Sebr" hatiye binavkirin. Li seranser chan, ji bo bibranna w alak tne amadekirin lidarxistin.
MALPERA AMD j d beşdar v yek bibe.
Nivskar Firat Cewer di sala 1987 de li mala Osman Sebr li Şam, hevpeyvnek dirj ligel w pk an. Cewer ev hevpeyvn di pirtka xwe "Kultur, Huner Edebiyat" de weşandiye. Bi destur alkariya w, MALPERA AMD v hevpeyvn careke din li v der diweşne.


* * *

Ruknedn taxek ji taxn Şam ya her bilind e, di quntara iy de ye. Wek iyayek Kurdistan as ye, bdar ber e; rt e, l bi heybet e. Heke nav Şam ne l biwa, ji rniştevann w, mirov d bigotaya Kurdistan e. Piraniya kurdn Şam li wir bi cih bne, li wir mal ava kirine li wir dijn. Di dil hemiyan de hviya Kurdistaneke azad heye, li wir kalek dij; kalemrek bejinkurt, awirtj, mrxas wek iyayn Kurdistan bi heybet... Kalemrek ku ji bo azadiya welat xwe bi qas qirşek tiştek ji hviya xwe winda nekiriye...
Ez vareke bihar li mala v kalemr bme mhvan. V mrxas gotinxweş, nefsbik, jhat dinyadt carina bi gazin, carina j bi hrs ji min re qala paşeroja xwe, dema bor qala pşeroja me kir. Ji bo ku ez gotbj sohbeta v welathez mezin ten ji xwe re nehlim bigihnim hevwelatiyn xwe j, min j pirs w j bersvand:

* * *

FIRAT CEWER: Ap Osman, em dixwazin bizanibin ku te awa dest bi nivsa kurd kir. We bi i haway dixwest girdana xwe bi kurd Kurdistan ve bikin?
OSMAN SEBR: Nivsn, rehma Xwed l be, Celadet xwest Hawar derbixne, min j dest bi nivsn kir. Hevalek bi nav Qedr Can di hejmara pşn de ji min re tiştek nivsb, di hejmara diduyan de min j j re nivs. Wilo me dest bi nivs kir. L nivsa ku min di Hawar de nivs, gelek km b, Hawara ku bi alfabeya kevin derdiket... Hing hebek nexweş ketib navbera min rehmet Celadet. W bi nivsn min dileyist. Ji ber v yek, ez j xeyidbm min hew t de nivs.
Gava ku Hawara nh dest bi weşan kir, hing end camr hebn, em gihandin hev, xwest ku em dsan bi hev re bixebitin ez bi wan re xebitm. W gav min hebek nivs.

Welo diyar e ku te li Şam, an j li Sriy dest bi nivs kiriye.
Er, min li w dest p kir. Ma li welt nivsna kurmanc heb? Me nedizan ku kurmanc tte nivsandin neketib ser me j.

Tu di bin tesra k i de may?
Gava ku Celadet dest bi derxistina Hawar kir, di dil me hemyan de kerameta nivs b. L paş Celadet ji min re pirsek j gotib, ew baş ketib ser min. W ji min re weha gotib: Ez dibnim avn te li rokn şoreş ye, lxistin Em ferz bikin ku tu bi ten bikarib Kurdistanek bik. L ew Kurdistana ku mirovek bike, mirovek dikare xerab j bike. L nivsn tu i bik, ew ji xelk re bimne.
Ev gotinn rehmet di ser min de cih girtibn ez li ser zimn dixebitm. L, li pşiya me tiştek tune b, destn me vala bn. Di destn me de tiştn ku min ber bihstib; Dwana Melay Cizr Mem Zna Ehmed Xan b. Ji van p ve ji kurmanc, me tiştek nebihstib. Ev j tij peyvn ereb ne, yan ne kurmanciyeke xwer ye. Ziman kurd nehatiye xebitandin, nehatiye xwendin. Ev j bext me y reş e. Bav kaln me gunehkariyeke mezin kiriye ku bi ziman xwe nexwendiye. Di welat me de ermen hebn, suryan hebn, hindik bn, l wan bi ziman xwe dixwend. Me bi ziman tirk ereb dixwend. Ev hem sc bav kaln me ne, em hn nekiribn ku em bi ziman xwe bixwnin. Heger rehmet Celadet nebya, mumkun b ku me bi xwe j guh nedaya v kar giranbiha. Ji ber ku em ne xwediy v baweriy bn, ev bawer ji w derket, mala w hezar car ava... y r li ber min vekir ber min da nivs, dsan ew b. Yan w ber min dida xebat, dil dida min ez li pey dikişiyam. Bel...

Tişt ku t zann, te hem helbest, hem j nesir (prosa) nivsiye, wek; li ser Napolyon, hin rokn lawiran, li ser hin eşran... Btir kjan tu tr dikir, helbest an nesr?
Ezben, bik min gelek ji şir hez dikir. Min s-ar dwann şiran ji ber kiribn. Mem Zna Ehmed Xan, Dwana Melay Cizr ji aliy din ve j, ji tirk j min s-ar dwan ji ber kiribn. Kfa min ji xwendin re dihat. car, ji ber v yek, dema ku min dest bi nivs kir, bi min re şir derket. Tişt pş ku min nivsiye, şir e.

"Ziman kurd y Hawar bi ten tr nake"


Weke ku tu j dizan, em nivşn nh h j li ser riya Hawar diin. Tu dikar ji kerema xwe re bi kurtebir qala dema Hawar ya hewa edeb bik?
Destpk, yan her wek destpk b, tiştek hja b. L ziman kurd y Hawar bi ten tr nake, div em gelek bixebitin. ro ku Kurdistanek bibe, komeke zanist bte dann, div ew kom her eşrek peyayek xwe txe nav, bi gundiyan re, bi jin mrn gundiyan re bide bistne pirsn kurmanc ji wan hn bibin. Yn ber ziman me xerab kirine, xwendayn kurdan bn, ro j dsan xwenda zimn xerab dikin.

Hewa edeb awan b, danstandinn we nivskarn Hawar bi hev re awan b?
Ezben, pş b. Ziman bi dewra mirovek pş de nae, end zik j re dixwaze.

Gava ku mirov dibje Hawar, end nav tne bra mirov. Wek; Celadet Bedirxan, Osman Sebr, Nredn Zaza, Cegerxwn Qedr Can. Danstandinn di nava van kesan de awan bn, we bi i away alkariya hevdu dikir?
Bi rast danstandinn me digel hev ne ewqas baş bn, danstandinn me ne xurt bn.

Sedem i b?
Sedem baqiliya me b. Di war siyas de, em her yek bi awayek difikirn. Niha tu hinek nivsarn min bibn, tu bizanib ku ez bi gelek ji wan dr im. Yan hinek ji me weke ber difikirn, hinekan ji me j nedixwest ku wek ber bifikirin. Ev b zdey v j ez bawer im ne durist e ku em tiştek bipeyvin, ez naxwazim...

ap belavkirina Hawar awan b, we alkar ji ku digirt?
Hawar pş bi alkariya xelk derket. Paş şer dest p kir. Gava şer dest p kir, hing alkar bi Hawar re j kir. Ronah j derket, l Ronah btir cih dida neyn siyas. Gengaz b ku zde pş de biya; l peyayn me tune b, xelk nedixwend. Kesn ku me ji wan re dişandin, j nedixwendin. Yan mna ku tu ji yek re niviştek bik tx sty w, ma ew w nivişt bixwne? Y me j wilo b.

Alkariya abor ji ku dihat?
Alkariya abor hinek aboneyn me hebn temn dikirin. Xwendayn me di Hawar de bi şn da bn. Xelk me negihştib, ziman xwe hn nedibn. Ji ber v yek j di war abor de me hebek tengas dikişand. Paş kesn ku bikarbna binivsandana j, gelek km bn. Niha gava ku mirov Hawar dixwne, mirov dibne ku nivskarn w gelek km bn.

Ew nivsarn ku ji Hawar re dihatin şandin, ber ku bihatana weşandin, kes ew di ber av re derbas dikirin?
Na.

Kurdiya wan j her weke xwe diman?
Bel, herkes gor xwe dinivs, bi nivsn wan nedihate leyistin.

"Hinek ji me bne peyayn ereban, hinek bne yn tirkan hin j yn eceman."


Belavkirina Hawar awan dib, ew bi ten li Suriy dima, an snor gav dikirin digihşte pereyn Kurdistan yn din j?
Ez bawer im, ku end nisxe digihştine Iraq, end nisxe dihatin Brd Qamişloy dawiya maye j li vir, li Şam diman. Ne min got, xelkn ku digirtin j nedixwendin. Ew hn xwendina zar xwe nebbn nedixwest hn j bibin. ro! ro xwendayn me naxwazin hn ziman xwe bibin! Li vir ez belaş ders didime wan. Ten nezan tn dixwnin, l yn zana nayn. Wan dixwest ku ez ji jor de dest p bikim. Ji jor de nabe. Ji jr de div mirov dest p bike. Ku mirov ji jr de dest p bike, mirov bi pş de bie. Ziman me nehatiye xwendin, nehatiye nivsandin, pir gotinn kurd hene ku me nebihstine. Ez h j yn ku tte ba min ders dibnin, ji wan hn gotinn kurd dibim. Ew end ziman me bi şn de maye. Ev j ne guneh me ten ye, guneh bav kaln me ne. ro, xwenedayn me yn ku xwe welatparz dizanin, bi ziman xwe naxwnin.
Niha ez dizanim mirovin hene li ser hin şaxan doktora xwe kirine, ar-pnc zimann ewrop dizanin, l bi ziman xwe nizanin. Ev ji bo me gelek şerm e, l camran (!) dikin. Pir tiştn giran kurdan kirine, ji bo v yek em bi şn de mane. Em negihane war ku em bikaribin neteweyn ku maf me dixwin, tirk in, ereb in, ecem in; l xwendayn me bern xwe dane Amerkay, bi w re diewitin. Amerka ps e, dewleteke koledar e, l psitiya w bi hindiktir xelk digihje me. Yn ku psitiya xwe digihje me, ereb, ecem tirk in. ima em nikarin bibjin ew ps in? Hinek ji me bne peyayn ereban, hinek bne yn tirkan hin j yn eceman. Rewşa me wilo ye...

Baş e apo, em dsan vegerin ser Hawar. Gelo ronakbr di nava we nivskarn Hawar de awan b? Kes ji we bi zimann biyan, mna ngilz, fransiz elman dizanibn?
Yan ji bo ro gava ku em bixwazin bipeyivin, di warek teng de b. Yn ku dixwest binivsin, gelek km bn. Nredn Zaza b, Cegerxwn b, ez bm, Qedr Can b... L min seriyek dirj nenivs, ez Celadet bi hev ketibn. Paş min dest p kir ez p re meşiyam. Ronakbr, ne ronakbr, em ev kes bn.

Haya we nivskarn Hawar ji edebiyata dinyay heb? Ji klaskn rs, frans, alman, emerk...
Ezben, em di war zimn de, gelek bi şn de bn. Ziman n dest p kirib. Em nikarin da bikin bibjin ku me tiştek ji edebiyat fhm dikir, an me bi edebiyat dizanib. Yan me gişkan n dest p kirib. Ez hvdar im ku ji ro şn de xortn me bi ziman xwe hn bibin edeba kurd pş de bibin.

Yan haya we zde ji edebiyata dinyay nedib we nedixwend?
Na, heger heb j, me nedikar bi kr ziman xwe bihaniya. Min bi xwe edeba ereban xwendib, ya tirkan xwendib. Min s-ar dwann wan ji ber kiribn. L v yeka ha ez tr nedikirim, diviyab em h zde bixebitiyana. Br ku em t de dimeşiyan j, ji me re ne musaht b. Em di bin destn xelk de bn. Gava ku mirovek 52 sal be, 18 caran tkeve girtgeh, d i t de bimne?
Ez 18 caran ketime girtgeh. Carek dadgrek ereb ji min re got: Ev cara endan e ku tu dikev girtgeh? Hinga min l vegerand got: Ev cara min ya 17an e. Di w dem de ez ten 17 caran hatibm girtin. Dadgr ereb got: Xwed mala te wran bike!. Hinga min l vegerand got: Bila Xwed mala we wran bike, lawo! Knga ez hatime, min li deriyn we xistiye, min gotiye mala min tune ye, cih bidine min? Hn tn min digirin davjin girtgeh di ser de j mala min wran bibe! Bila mala we wran bibe! Gava ku min ev gotin, mrik keniya...

Di dema Hawar de rewşa we ya siyas awan b?
Dsan wilo, wek niho b; me li hev nedikir.

Ew nejihevdurebyina we tesreke awa li jiyana we ya edeb dikir?
Tab dikir, ezben, aqil me ne bi hevre b. Yn ku beg axa bn j aqiln wan ne bi hevre bn yn ku pale gund bn j aqiln wan ne bi hevre bn. Em dr hevdu bn.

Sedem i b, ji bo i hn dr hevdu bn?
Sedema xwe ji bo ku em negihştibn. ima xelk kurd bi şn de maye? Ma em ji ku hatine? Em ji Ewropay hatine? Em j, ji nav neteweya kurd derketine! Ez law axayek bm. Merheba axa(!). Ez di nava aqil axan de rabn. Paş ku min psitiya wan dt, ez ji wan bi dr ketim. Yn mane j kurn axa began bn. Nedixwest ku xelk tkevin nava xebat. Ji xwe li ser w ez ew ketine gewriya hev. Min got, div xelk tkevin nava xebat; wan got, xelk bi siyaset nizanin. Min got, me j nizanb, em hn bn. Wan dixwest ku xelk kor bimne. Dixwest ku ew di pşiy de bin, xelk li d xwe bikişnin keda wan bixwin. Ji ber ku bav kaln me j hol kiribn, dixwest li ser riya bav kalan bimeşin.

Wek ku em dizanin, di ser Hawar re gelek sal derbas bn. Ta bi niho j tu nivskarn Hawar ji me re tu esern edeb, ku em bikaribin wergernin zimann biyan p sern xwe bilind bikin, nehiştine. Gelo ji bo i?
Na, tiştek wisan tune ye. Ez bi xwe j tiştek ku mirov bikaribe wergerne zimann biyan p ser xwe bilind bikin, nabnin. Maalesef, em nikarin li ber xelq sern xwe bilind bikin. Em nedixebitn, em ne ji xwe re bn. Bav kaln me peyayn xelk bn... Me avn xwe vekir, me dt ku her kes şer y din dike. Bi rast me tiştek nekir. H em kurn peyayn ku xulamiya xelq dikirin. Em niha rabin, derewan bikin bibjin, ku me tiştek kiriye, na.

Kesn ku ro dinivsin, dikarin i bikin?
Yn ku ro dinivsin, h n dest p kiriye. H gelek wext ji wan re dixwaze; mirov z nikare zimn pş de bibe. Ev pnc sal in ku ez li ser zimn dixebitim, h j ez negihştime tu dever.

Ji nifş n yn ku dinivsin, dikarin i bikin?
Dikarin tiştn kevin bixwnin, nas bikin, j sd wergirin li ser zde bikin.

Wek me ber j got, di her war de xwenhkirin heye, civat t guhertin tiştn n derdikevin. Digel w, rewş jiyana mirov, awa babetn edebiyat j tne guhertin. Bi ya te div edebiyata kurd, an j helbesta kurd ro awan bte nivsandin? Bi away klask, an bi awayek njen?
Div herdu al j hebin. Div helbesta kurd ya bi wezin qafiye j hebe ya bsaz serbest j... Div mirov herdu babetan j binivsne. Gava mirov aqil xwe bide ser nivsn, nivsn hsan e. Ez ne bawer im ku her mirov bikaribe v bike, hin kesn ku qablyeta wan hene, dikarin ew kesn wisan div i ji destn wan b ew bikin. Gava i ji destn wan bn ew nekin, ew gunehkariyeke mezin dikin. ro div em fed bikin, ku em neteweyeke bziman in. Niha pir xortn me hene, xwenda ne, bi ereb j xweş dizanin, dibjin em ji neteweya xwe re xizmet bikin, l naxwazin hn ziman xwe bibin ez awan ji wan bawer bikim? Zanayek dibje: Gava ku tu bixwaz dereca welatparziya mirovek hn bib, binihre b ew iqas bi ziman xwe ve girday ye. Kesek ku ji me bi ziman xwe ve girday be, nn e; km in, pir km in...

"Wey xwel li ser me be!"


i ji xortn n, yn ku dixwazin edebiyata kurd njen bikin, dikeve ser te?
Baş e, bila bikin, ma k r li ber wan girtiye? Ma kesek li pşiya wan rawestiyaye? Ziman kurd, ziman me gişkan e? Ne y yek yan y diduyan e. Gava ji bo ziman xwe bixebitin qenciy bi xwe dikin. Ku ji bo ziman xwe nexebitin, ji wan re dibe kmasiyeke mezin. L heyf e, yn ku ta bi niha bi zimn mijl dibin, gelek km in. Div mirov gelek di v war de bixebitin, da ku end kesn xort jhat ji nav wan derbikevin. Ta niha mecal tune b, niha li Ewropay hinek birayn me bi v kar re mijl dibin. Li raq nahlin, li ran nahlin, li Tirkiy nahlin, li vir nahlin. Vca em di v war de ne, l h j hin ji peyayn me dixwazin bi destn ereban, eceman tirkan welat xwe azad bikin. Wey xwel li ser me be!

Bi ya te, ji bo pşxistina ziman kurd, rok roman an helbest...
Ezben, rok baştir in ji helbestan... rok bi ziman rastesere tte nivsandin. Helbest ne wilo ye. Vca gelekan ji xortn me avn xwe berdane nivsna helbestan, ev ne tiştek hja ye, div nivsn rastesere bne nivsn. Bel, helbest tiştek ji edeb ye, l ne tevayiya edeb ye. Div mirov bizanibe bi ziman xwe binivsne, l nizanin. Hem ji min re helbestan dinivsnin. Ha w roj yek bst-s helbestn xwe nşan min dan, l ew j kurd ne. Cegerxwn heşt dwann w hene, ew j dixwazin mna Cegerxwn bibin. Cegerxwn heşt dwann w hene, l Cegerxwn qet nizanb raster binivsiya. Gelek ewtiyn w hebn. Paş helbestn ku hatine nivsandin j, hem ji hev dizne. Pirsn ku ji Ehmed Xan an ji Melay Cizr standine j, hem ne di cih wan de bi kar anne. Bel, wezin qafiye di helbestn w de temam in.
Ez, nivsn we yn ku dikevin destn min, dixwnim, baş in, cewher di we de heye. L div hn bwestan her bixebitin.

* * *

Em w var heta bi nv şev peyivn. Di rabn de heriqas min nehişt j, dsan ap Osman bi min re rab heya ber der. Li ber der j em bsk li ser lingan peyvivn. D re, bi xatirxwestin re w ji min re got:
- Bi hev re bixebitin, neyart dijminatiya hevdu nekin nebin peyayn xelk. De, Xwed bi te re be!

Şam, 1987


----------------------
Ev hevpeyvn di pirtka Firat Cewer "Kultur, Huner Edebiyat" (Ndem, Stockholm 1996, r. 221-230) hatiye wergirtin.
 
www.amude.com -  © 2000-2004 amude.com [ info@amude.com ]
destpêk | start: 26.09.2000