www.amude.com
   www.amude.com - rojnamevaniya bi kurdî   Deutsch


navête@amude.com

nav  
şifre  
» fermo emailekê çêke

Malpera Amûdê

» bike rûpela destpêkê
» bixîne favorîtên xwe

lêgerîn


kulîlka hefteyê


 
07.01.2005 - 03:03 [ 1894 caran hatiye xwendin ] [ çap bike ]
----------------------------------------------------------------------------------

-Hing em dixwazin bibin tirk-

Hevpeyvn bi nivskar Ibrahm Seydo Aydogan re - Beş duyem


Ibrahm Seydo Aydogan

"-Eyb e, eyb!" (beş hevpeyvn y yekem)

ibrahimseydo@hotmail.com
MALPERA AMD: Di nerna te de, sedemn ku nahlin ku nivskarn Kurd n ereb- yan tirknivs bi kurd binivsnin, i ne? Berpirsyariya wan bixwe di k de ye?
IBRAHM S. AYDOGAN: Li gora min, sedema nenivsandina wan a bi kurd ew bixwe ne. Kesn hatibin temenek h j br nabin b div di v rewş de bi ziman xwe binivsnin, bila ji min re behsa felsefe rewşenbriy nekin. Hin kurdn me j hene ku ji wan bhiştir in ku hey li d teriya wan digerin xwe bi wan ve dizeliqnin. Kesn bşexsiyet tim ji xwe re li hevalan digerin ku p navdar bibin. Kar wan bi ten ew e ku hevrşkan ji hevdu re bikin. Ji bo i nivskarn tirknivs ji yn kurdnivs navdartir in? Ma gelo ji ber firotina pirtkan e? Na! Ji bo i Szan Samanciya tirknivs ji Fewaz Husn, Enwer Karahan Ferhad Prbal navdartir e? Ma qey Szan Samanci ji wan xweştir dinivsne? Na! Hing ji bo i kurd hema w vedixwnin konferans panelan hema dixwazin xwe bidin tengala w? Kurd ji bo i van kesan dixin antolojiyn edebiyata kurd? Kurd bixwe wan navdar dikin wan li ser ser xwe mezin dikin. Hem navdariya kesn mna Szan Samanci di civata kurd de, ji ber kompleksa me ya tirkbn t. Kurd dixwazin bi xra kesn mna w bidin fahmkirin ku ew j dikarin di nava civata tirk de cih bigirin. L kurd bi xra van tevgeran ziman xwe j bxatir dikin. Ji ber ku heke div em behsa hza xwe bikin, div ew hz bi ziman me be. Xwez bi ten ew bya ! Di ber re hem keda nivskarn kurdnivs j binp dikin. Ev j bbextiyeke din e li gora min, ku ji aliy hin kurdan ve t kirin ku hişmendiya wan bi ten ji xwe re kirina hevalan piştgiriyan e.
Gelek nivskarn kurd mna wan bi ziman tirk zanngeh xwendine, bne doktor, avokat, mamoste, muhendis, lkolner, heta profesor j. Hn dizanin ku Ferhad Prbal li Fransay doktoraya xwe kiriye? Fewaz Husn j xwed dplomaya doktoraya Sorbon ye. Gelek kesn din weha ne, l her bxatir mane. Ji ber ku wan bi kurd nivsandiye. Ev j eyba me ya heta niha ye. Em naxwazin ji xwe p ve kesek din bibnin. Hv dikim ku d em v hişmendiy ji nava xwe biavjin d bibnin ku nivskarn kurd ji rexnekirin, pesindayin xwedderketina hevdu nerevin. Bi v away em nehlin ku xebatn gelek kesan di ber av re biin.
L berpirsiyariya van kesn ku bi zimann biyan dinivsnin dev diavjin ziman me di k de ye? Tirkan ber ji bo kurd digot ziman iyayan . Me digot qey ev teza ziman iyayan d ji hol rabye. Em l hay dibin ku v tez d nav xwe guhertiye bye ziman qels ku tra vegotina tiştek nake . Berdevkn v tez j dsa kurdn tirkmanc bixwe ne. Em baş dizanin b ziman tirk y ku ew p dinivsnin, awa bye ziman. Kurdn ku bi v ziman dinivsnin, bila bi hedd xwe bizanin. Sala y Bedrettn Dalan (serok zanngeha Yedtepe) j di hevpeyvnek de (balkş e ku dsa rojnameya Zaman b) dev avtib ziman kurd gotib ku ziman kurd zimanek kir ye. Ez li ser peyvn w xebitm min derxist ku bi kman ji sed 65 peyvn ku w di bersivn xwe de bi kar anbn, ne bi tirk bn. Ziman k kir ye? Mrik di hevpeyvn de quretiyan dike dibje : Heke hn mr in, romanek bi kurd binivsnin, bila s hezar peyv t de hebin. V mrik hiş xwe xwariye! Bi tu zimanan romaneke weha tune ye. Di temam berhemn Shakespeare de, ku j re dibjin ferhenga ziman ingilz, bst pnc hezar peyv tune ye. Em bala xwe bidin romana Marcel Proust d dsa heman encam derkeve hol. Di heft cildn romana Marcel Proust de (A la recherche du temps perdu) 18 322 peyv 2976 nav hene, bi gişt dibe 21 298. Marcel Proust weke nivskar ku her pir peyv bi kar anne, t naskirin w bi xwe j di berhema xwe de 181 peyv ji ber xwe ve ava kirine tev li ferhenga ziman frans kirine. Dsa j nake 30 000. (avkaniyn van agahiyan: Etienne BRUNET.- Le vocabulaire de Proust.- Paris : Slatkine Champion, 1983). Ne di romanek de, di bst romann tirk de j hn nikarin behsa s hezar peyvan bikin. Ew bixwe h nizane b mirov awa zimn di romanan de bi kar tne ji ber w peyvn bhişan dike. Aha, ji ber van sedeman roj ji bo min tu cudah di navbera Bejan Matur Bedrettn Dalan de tune ye. Ji xwe ji ber van kesan em nikarin bi xelk bidin fahmkirin ku ziman me j tra xwe xurt e. Kesn weha antpropagandaya ziman kurd dikin ji bo nivskarn ciwan dibin mnakn nebaş.
L bel, bila xelet ney fahmkirin. Tu derd me bi wan re tune ye. Xelk bi kjan ziman dinivsnin, serbest in. Xwe emerk, kurd, tirk, ereb, frans, i bihesibnin j serbest in. Herkes bi kfa xwe ye. Maf me tune ye ku em wan rexne bikin ne hedd me ye j. Ez bi xwe tucar behsa wan j nakim. L bel, derd wan bi me re bi ziman kurd re heye. Eyn bye weke meseleya diz . Kurd dev ji wan berdin j ew dev ji kurdan bernadin. Ş ;er d hatiye guhertin şervan daketine qada zimn. Kesn ku van peyvan dikin j, bi esl xwe kurd in ez wan weke kontregerllayn war zimn dihesibnim. Wan ji xwe re rya hsan hilbijartiye naxwazin ku pols li kueyan bidin d wan an j bigirin ser maln wan. Gava ku Rnas Jiyan, Yakup Tilermen hevaln me yn din li Qoser dihatin girtin şkence li wan dib, kurdn tirknivs xewnn şrn didtin. Bila herkes bizane, nivsandina bi kurd cegerxwn mrxas ye. Er, ev kes dev diavjin kurd, l ew nikarin dr kurdan bijn. Ji ber ku heke kurd xtir nedin wan, ew ji birnan bimirin. Ji ber w ye ku hema dixwazin li ser nav kurdan bipeyivin bibjin ku ew j kurd in. Me tu doz li wan nekiriye, bila ew j dev ji me ziman me berdin. Heke gelek dixwazin fr ziman kurd hmayn kurd bibin, bila xwe bigihnin nivskarn kurdnivs.


Kurdn ku di nivsandina bi zimann biyan de serket ne, div em bi wan nivsandinn wan re awa bidin bistnin? Erkn wan i ne?
Ez li ser nav xwe bi ten dikarim bersiva te bidim. Y min, tu kar min bi kurdn ku bi zimann din dinivsnin re tune ye. Ez berhemn wan qet naxwnim pnc pereyan j di wan de nadim. Ji dleva ku ez Bejan Matur Hcr Izgoren Mhsn Kizilkaya kurdn din yn tirknivs bixwnim, ez ji xwe re Kuuk Iskender Ismet Ozel bixwnim, ji min re tir e. Ji xwe wexta min j tune ye ku ez bidim van berhemn ku ji aliy van kesayetiyan ve tne nivsandin. Gava ku kurdn tirknivs weke gelek nivskarn ziman tirk tev bigerin dev ji van meseleyn ku qama wan derbas dikin berdin, hing belk ez wan j bixwnim. L niha ez nikarim wan bixwnim. Bila weke Yaşar Kemal mr bin tercha xwe deynin. Yaşar Kemal bi xwe dibje ez nivskar ziman tirk me . L dsa berdevkn v poltkay dev ji w bernadin hey dixwazin sedeminan ji w re peyda bikin.
Y min, gava ku ez berhemek ji bo xwendin hildibijrim, ez li nasnameya nivskar w naniherim. L mixabin ev kesn din kurdbna xwe di avn min re dikin ku ez tu tahmeke wjey ji xwendina wan wernegirim. Ji ber ku wje welatan neteweyan nas nake Ev kes ji kurdbneke depresv p ve tiştek din nafiroşin. Ji ber w ye ku Lokman Ayebey ciwan ku romana w ya yekem n ap bye, ji bo min civata min dinyaya min ji van kurdn tirknivs gelek gelek bixatirtir e. Li gora min, mirov iqas dr kurdn tirknivs bisekine, ji bo w ew qas baş e. Heta niha tkliyn min n weha nebne, ez nehlim ku j bibin.


Nivsn civak, siyas fikir yn bi zarav kurmanc pir km in eger hebin j, qels in. Tu v yek awa dinirxn ku ev zarav xwendevan xwe tr nake? Ji bo guhertina v rewş i pwst e ku b kirin?
Ziman kurd tra xwe xurt e bersiva her pirs bi v ziman dikare were dayin. Kman ji hla siyasetmedarn kurd ye. Wan tucar kurd di poltkay de bi kar nean. Dibjin kurd fr xwendina siyaseta bi kurd nebne ; dibjin heke em bi tirk nenivsnin, mesaja me d ney fahmkirin. Heke mesaja we bi kurd ney fahmkirin, ji xwe diyar dibe ku mesaja we j ji bo kurdan ne giring e. Weke ku me got: derew gelek in snor ji simulasyon re tune ye. K i dibje bila bibje, l kesek nikare me bixapne. Ji bo min tu cudah di navbera Bejan Matur, Bedrettin Dalan kurdek ku bi tirk nivsn poltk dinivsne de tune ye. Ez dizanim ku ev hevok d li zora gelekan bie, l mixabin rast weha ye. Heke roj em dibjin nivsn kurmanc yn poltk km qels in, sedema v yek ne ez im, ne tu y, sedema w siyasetmedarn kurd in. Di saln hefty de, ziman wan poltkay tirk b ; di saln heyşty de dsa tirk b ; di saln nod de dsa tirk b h j tirk ye. end kesan xwast v kar bi kurd bikin j, di nav de wenda bn, ji ber ku d hertişt ketib dest tirkmancan. V dawiy Leyla Zana hevaln xwe j hatin Pars, l min bala xwe day ku li her der bi tirk dipeyivn. Li parlamentoya frans civneke li ser kurdn bakur b, neviy beşdaran kurd b, l kesek di w civn de bi kurd nepeyiv. Sala y di konferansa li ser kurdn başr mezin de, hem kesn ku beşdar bn, Mesud Barzan j di nav de, giş bi kurd peyivn. Gava ku min bihst ku Mesud Barzan li qesra serokkomar Tirkiyey j bi kurd peyiviye, biv nev hezkirina min a ji bo w mezintir b. Gava ku min pirs, min fahm kir ku ew j bi ingilz dizane, l bi zanebn bi mran bi kurd dipeyive. Ev j diyar dike ku Kurdistan di teor pratk de ji xwe pere bye, l ya ku kurdn başr bakur cuda dike, tercha wan a zimn e. Ziman poltkaya kurdn bakur, mixabin roj tirk ye. Ev kes d bi v away nikarin kurdan bigihnin deverek. Li gora min, d ev kes an div dev ji poltkaya kurdayetiy berdin, an j bi kurd poltkay bikin. Heke weha nekin, ji xwe nikarin xelk qane bikin.
Kovarn kurdan n bi ziman biyan tucar nikarin tkevin pirtkxaneya min. Ez di malper rojnameyn kurd de, ji nivsn kurd p ve guh nadim beşn din. Herkes bi ziman xwe dixwne dinivsne. Heke roj ez li mala xwe r li ber van nivsn tirk negirim, sibeh gava ku welat min j azad bibe, ez nikaribim r li ber van kesan bigirim ku ziman min ji n ve qedexe bikin ji hol rakin. Di war lkolnan de j weha ye. Kurdn ku lkolnan dikin, btir zimann din bi kar tnin. Li Elmanya Fransay mnakn v kar gelek in. Xebatn akademk bi zimann biyan dibin xwediyn wan guh nadin ku wan wergernin kurd. Wek mnak, bala xwe bidin berhemn Rohat Alakom: lkolnn w tim bi tirk ne. Li Ewropay gelek lkolnn akademk li ser ziman, edebiyat anda kurd (bi frens, ingilz elman) hene ku div wergerin kurd. Mnak: Sala y berhemek ji ingilz wergeriya tirk. Xebateke doktoray ku bi ingilz li ser pşketina romana kurd ya faris hatiye kirin. Kes ku ew xebat kiriye, kurd e. Kes ku werdigerne, kurd e. Kes ku ap dike, kurd e (weşanxaneya Pr). Kes ku dixwne j kurd e. Hing ji bo i bi ziman tirk ap bye, ez fahm nakim. Xebatn li ser droka kurdan j weha ne. Hin weşanxaneyn kurd hene ku d tew ji adet derxistine radibin berhemn biyan yn edeb j werdigernin ziman tirk. Ev j diyar dike ku heke em ry li ber van kirinan negirin, hing em dixwazin bibin tirk, sibeh em can xwe di oxira tirkbn de bidin. Ew xizmeta i dikin, ez fahm nakim. Kurd d div di nav xwe de dev ji bikaranna zimann biyan berdin. Bala xwe bidin neyan. H do weşanxaneyek n li Diyarbekir ava bye. Ji dleva ku nivsandina kurd bidin hezkirin, diin berhemn kurdn tirknivs diweşnin wan didin naskirin da ku xortn n j berhemn wan bixwnin xwe bişibnin wan. Hing ew weşanxane nikare ji min re behsa kurdayetiy bike. Ew bi ten dikarin xwe bixapnin. Li gora min du kurdn kurdaxv ku bi hevdu re bi tirk (an j zimanek din) bipeyivin bi tirk binvsnin bi tirk ap bikin bidin apkirin, div li ser kurdbna xwe hin pirsn tnd ji xwe bikin. Ji xwe ruh min ji kesn weha die min ji ber v sedem tkliya xwe bi gelek hevaln xwe re qut kiriye.

Tofan. Hindik maye ji w tofan re. Hertişt d serobin bibe.


Pirs ji aliy Srwan Hec Berko ve hatin amadekirin.
 
www.amude.com -  © 2000-2004 amude.com [ info@amude.com ]
destpêk | start: 26.09.2000